झिरो म्युझिक फेस्टिव्हल: संगीत, निसर्ग आणि आपतानी संस्कृतीचा संगम

डोंगरांनी वेढलेली हिरवीगार भातशेते, बांबूची घरे आणि त्याभोवती घुमणारे गिटारचे सूर, असे चित्र कोणी रंगवले तर ते स्वप्नवत वाटेल. पण अरुणाचल प्रदेशातील झिरो व्हॅलीमध्ये दरवर्षी हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरते. लोअर सुबनसिरी जिल्ह्यातील ही खोरी तिच्या निसर्गसौंदर्यासाठी आणि आपातानी जमातीच्या समृद्ध, निसर्गस्नेही जीवनपद्धतीसाठी ओळखली जाते. याच खोऱ्यात २०१२ मध्ये बॉबी हानो आणि ‘मेनव्होपॉज’ बँडचे गिटारवादक अनुप कुट्टी यांनी ‘झिरो फेस्टिव्हल ऑफ म्युझिक’ सुरू केला. आज हा महोत्सव केवळ स्वतंत्र (इंडी) संगीताचा मंच न राहता पर्यावरणपूरक आयोजन आणि स्थानिक समुदायाच्या सहभागाचे जागतिक मॉडेल मानला जातो.

दरवर्षी सप्टेंबरच्या शेवटी चार दिवस चालणाऱ्या या महोत्सवात ईशान्य भारतातील नवोदित कलाकारांपासून राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संगीतकारांपर्यंत सर्वांना व्यासपीठ मिळते. सांस्कृतिक देवाणघेवाण, शाश्वत पर्यटन आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा सुरेख मेळ येथे पाहायला मिळतो.

शून्य-प्लास्टिक, शून्य-कचरा: एक वेगळी वाट

मोठ्या व्यावसायिक संगीत महोत्सवांमुळे कचरा आणि प्रदूषणाचा प्रश्न गंभीर होतो. झिरो फेस्टिव्हलने त्याला पर्याय म्हणून ‘शून्य-प्लास्टिक’ आणि ‘शून्य-कचरा’ धोरण स्वीकारले आहे. मंचाची उभारणी, रोजचे कामकाज आणि कचरा व्यवस्थापन, या सगळ्यात स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांचाच वापर केला जातो.

बांबू आणि लाकडाचे मंच

‘दोंयी’, ‘पोलो’ आणि ‘ताका’ हे तिन्ही मंच पूर्णपणे बांबू व लाकडापासून बनवले जातात. स्थानिक आपातानी कारागीर महोत्सवाच्या सुमारे ४० दिवस आधीपासून हाताने हे मंच आणि स्टॉल्स उभारतात. प्लास्टिक फ्लेक्स किंवा होर्डिंगऐवजी पुनर्वापर केलेल्या लाकडावर नैसर्गिक रंगांनी दिशादर्शक फलक रंगवले जातात, तर बांबू बांधण्यासाठी प्लास्टिकऐवजी तागाच्या दोऱ्या वापरल्या जातात. महोत्सवानंतर हे साहित्य जतन केले जाते किंवा स्थानिकांना बांधकामासाठी लिलावातून दिले जाते. अशा प्रकारे संसाधनांचे चक्राकार अर्थव्यवस्थेच्या तत्त्वानुसार पुनर्भरण होते.

एकेरी वापराच्या प्लास्टिकला बंदी

महोत्सवाच्या प्रांगणात सिंगल-यूज प्लास्टिकवर पूर्ण बंदी आहे. पेयांसाठी बांबूचे मग वापरले जातात, जे सुमारे ८० टक्क्यांहून अधिक पर्यटक धुऊन ते पुन्हा वापरतात. जेवणासाठी सुपारीच्या पानांपासून बनवलेल्या (तामुल) जैव-विघटनशील प्लेट्स आणि बांबूचे चमचे दिले जातात. पिण्याचे पाणी मोफत उपलब्ध असते आणि प्रत्येकाने स्वतःची पुनर्वापरयोग्य बाटली आणणे बंधनकारक आहे, त्यामुळे प्लास्टिक बाटल्यांच्या कचऱ्याला आळा बसतो.

कचऱ्याचे वर्गीकरण

याठिकाणी उभारलेल्या ‘मटेरियल रिकव्हरी फॅसिलिटी’मध्ये काच, ॲल्युमिनियम कॅन आणि आवश्यक प्लास्टिक यांचे शास्त्रीय पद्धतीने वर्गीकरण होते. मेकमायट्रिप फाउंडेशनसारख्या संस्थांच्या सहकार्याने एका आवृत्तीत २.८ मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त कचऱ्याचे व्यवस्थापन व पुनर्प्रक्रिया झाली आहे. स्वच्छतेसाठी रिठ्यापासून बनवलेला नैसर्गिक साबण वापरला जातो, ज्यामुळे रासायनिक प्रदूषण टळते.

आपातानी संस्कृती आणि परिसंस्था

झिरो व्हॅली आणि तेथील आपातानी जमात यांचे नाते अत्यंत घट्ट आणि शाश्वत आहे. या जमातीची भातशेती व जलव्यवस्थापनाची खास पद्धत युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे. शेतातील वाहत्या पाण्यातच माशांचे संगोपन करण्याची (भात-मत्स्य संवर्धन) त्यांची अनोखी पद्धत कोणतीही कृत्रिम खते किंवा कीटकनाशके न वापरता चालते. महोत्सवासाठी येणाऱ्या पर्यटकांना या जैवविविधतेची आणि कृषी संस्कृतीची प्रत्यक्ष ओळख होते आणि शाश्वत जीवनाचा संदेश दूरवर पोहोचतो.

इथला स्थानिक समुदाय केवळ प्रेक्षक नसून महोत्सवाचा मुख्य संयोजक आणि भागीदार आहे. बीरी, हाँग आणि हारी यांसारख्या जवळच्या गावांमध्ये पर्यटकांना पारंपरिक लाकडी घरांत (होमस्टे) राहता येते. बांबूमध्ये शिजवलेल्या चिकट तांदळासारखे स्थानिक पदार्थ चाखताना आपातानी जीवनशैली जवळून अनुभवता येते. होमस्टेमुळे पर्यटनाचा आर्थिक फायदा थेट स्थानिक कुटुंबांपर्यंत पोहोचतो.

संगीतातील विविधता आणि झिरो लिट फेस्ट

झिरो फेस्टिव्हलचे संगीत धोरण व्यावसायिक लोकप्रियतेपेक्षा कलात्मक शोध आणि स्वतंत्र अभिव्यक्तीला महत्त्व देते. ‘दोंयी’ (सूर्य) मंचावर दिवसा सौम्य लोकसंगीत, अकोस्टिक सादरीकरणे आणि शास्त्रीय वादन होते, तर ‘पोलो’ (चंद्र) मंचावर रात्री हाय-एनर्जी इंडी-रॉक आणि इलेक्ट्रॉनिक बँड्स रंगत आणतात. ‘ताका’ मंच नवोदित व स्थानिक कलाकारांसाठी राखीव आहे. बारमेर बॉईज, शिल्पा राव, स्वरात्मा, ड्युअलिस्ट इन्क्वायरी, गॉली भाई आणि गुइतार प्रसन्ना यांसारख्या नामवंत कलाकारांनी इथे हजेरी लावली आहे.

संगीताला साहित्याची जोड देण्यासाठी ‘झिरो लिटरेचर फेस्टिव्हल’ हा समांतर उपक्रम राबवला जातो. सेंट क्लायरेट कॉलेज, झिरो येथे होणाऱ्या या लिट फेस्टला प्रवेश विनामूल्य असून स्थानिक विद्यार्थी आणि तरुणांचा त्यात मोठा सहभाग असतो. लघुपट निर्मिती, कविता, लघुकथा आणि ग्राफिक कथा यांवरील प्रात्यक्षिकांसह कार्यशाळा येथे होतात. महिलांचे साहित्य, ईशान्य भारतातील दुर्मिळ भाषांचे संरक्षण, कर्नाटक संगीत आणि पारशी संस्कृती अशा विषयांवर तज्ज्ञांच्या पॅनेल चर्चाही रंगतात. स्थानिक तरुणांच्या सर्जनशीलतेला आणि विचारांच्या देवाणघेवाणीला हा उपक्रम मोठे बळ देतो.

झिरो म्युझिक फेस्टिव्हल हा केवळ संगीताचा सोहळा नाही, तर पर्यटन आणि पर्यावरण संरक्षण एकत्र कसे नांदू शकतात याचा आदर्श वस्तुपाठ आहे. आपातानी समुदायाची पारंपरिक जीवनशैली आणि आधुनिक संगीत महोत्सव यांचा ताळमेळ साधून या उपक्रमाने शाश्वत पर्यटनाची नवी व्याख्या मांडली आहे. प्लास्टिकमुक्त परिसर, बांबूचा कल्पक वापर आणि स्थानिक रोजगाराला चालना यांमुळे हा महोत्सव जगभरातील पर्यटन व सांस्कृतिक आयोजनांसाठी मार्गदर्शक ठरू शकतो.