काही प्रसंग असे असतात, जे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या धैर्याची कहाणी सांगत नाहीत, तर त्या व्यक्तीच्या संस्कारांची, श्रद्धेची आणि देशाच्या मूल्यांचीही ओळख जगाला करून देतात. कॅप्टन स्मित मच्छार यांच्या धाडसाची कहाणी असाच एक प्रसंग आहे. मृत्यू समोर उभा असताना स्वतःचा जीव वाचवण्यापेक्षा विमानातील प्रवाशांचे प्राण वाचवण्याचा निर्णय घेणाऱ्या स्मित यांनी धैर्य म्हणजे नेमके काय असते, याचा प्रत्यय जगाला दिला.
दुबईहून तेल अवीवकडे जाणाऱ्या फ्लायदुबईच्या विमानात सहवैमानिकाने केलेल्या हल्ल्यात कॅप्टन स्मित गंभीर जखमी झाले. परिस्थिती अत्यंत बिकट होती. विमान संकटात होते, कॉकपिटमध्ये संघर्ष सुरू होता आणि प्रत्येक सेकंद महत्त्वाचा होता. अशा वेळी तब्येत साथ देत नसतानाही स्मित यांनी स्वतःला सावरले. विमानातील प्रवाशांचा जीव धोक्यात आहे, हे लक्षात आल्यानंतर त्यांनी शेवटचा जोर लावून कॉकपिटचा दरवाजा उघडला. त्यानंतर प्रवासी आणि क्रू सदस्यांना हस्तक्षेप करता आला आणि मोठी दुर्घटना टळली.
या संपूर्ण घटनेत सर्वाधिक भावणारी गोष्ट म्हणजे स्मित यांच्या धैर्यामागची त्यांची श्रद्धा. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याशी झालेल्या संवादात त्यांनी सांगितले की, कठीण प्रसंगी ते हनुमान चालीसा म्हणतात आणि त्या प्रसंगीही ते हनुमान चालीसा म्हणत होते. जीव आणि मृत्यूच्या सीमेवर उभे असताना मन स्थिर ठेवण्यासाठी श्रद्धेने त्यांना आधार दिला, असे त्यांच्या कथनातून जाणवते.
इथे हनुमान चालीसा ही केवळ धार्मिक आस्था म्हणून पाहण्यापेक्षा, संकटाच्या क्षणी मनाला स्थैर्य देणारी मानसिक ताकद म्हणूनही पाहता येते. एका बाजूला विमान उड्डाणाचे १७ वर्षांचे व्यावसायिक अनुभव, दुसऱ्या बाजूला संकटाच्या क्षणी मन स्थिर ठेवणारी श्रद्धा आणि तिसऱ्या बाजूला प्रवाशांचे प्राण वाचवण्याची जबाबदारी या तिन्ही गोष्टींचा संगम स्मित यांच्या कृतीत दिसतो.
याहूनही भावनिक क्षण म्हणजे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि कॅप्टन स्मित यांच्यात झालेला संवाद. मोदी यांनी सर्वप्रथम त्यांच्या प्रकृतीची विचारपूस केली. संपूर्ण देश त्यांच्या प्रकृतीसाठी प्रार्थना करत असल्याचे सांगितले. त्यानंतर त्यांनी स्मित यांच्या धैर्याचे, संयमाचे आणि क्षणात निर्णय घेण्याच्या क्षमतेचे कौतुक केले.
या संवादाचे महत्त्व केवळ एका शूर वैमानिकाचे कौतुक करण्यापुरते मर्यादित राहत नाही. स्मित यांच्या आई-वडिलांशी आणि पत्नीशी मोदी यांनी आधी संवाद साधला होता. त्यांच्या आईने दिलेल्या संस्कारांचा उल्लेखही मोदी यांनी केला. त्यामुळे या संवादात केवळ पंतप्रधान आणि वैमानिक अशी औपचारिकता नव्हती; त्यात एका कुटुंबाच्या वेदना, चिंता आणि अभिमानाची जाणीवही होती.
स्मित यांनी मोदींना “तुम्ही माझे सर्वात मोठे आदर्श आहात” असे सांगितले. या एका वाक्यातून त्या संवादातील भावनिकता अधिक स्पष्ट होते. ज्या व्यक्तीने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून शेकडो प्रवाशांच्या सुरक्षेला प्राधान्य दिले, त्याच व्यक्तीने देशाच्या पंतप्रधानांविषयी व्यक्त केलेली ही भावना अनेकांसाठी भावणारी ठरली.
मोदींच्या संवादातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी स्मित यांच्या कृतीकडे केवळ एका विमानातील संकट म्हणून पाहिले नाही. त्यांनी त्याला भारताच्या मूल्यांशी जोडले. “आम्ही जीव घेणारे नाही, तर जीव वाचवणारे हिंदुस्थानी आहोत,” असा आशय व्यक्त करत त्यांनी स्मित यांच्या कृतीला मानवी जीवनाच्या रक्षणाशी जोडले. गांधी जयंतीच्या दिवशी अहिंसेचे खरे तत्त्व स्मित यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिल्याचेही मोदी यांनी म्हटले.
या संवादातून मोदींच्या सार्वजनिक प्रतिमेतील संवेदनशीलतेचा एक पैलूही समोर येतो. एखाद्या धाडसी कामगिरीचे केवळ अभिनंदन करण्याऐवजी जखमी व्यक्तीच्या प्रकृतीची विचारपूस करणे, त्याच्या कुटुंबाशी बोलणे, त्याच्या भावनिक अवस्थेला समजून घेणे आणि त्याला मानसिक आधार देणे. या गोष्टी संवादाला वेगळी मानवी उंची देतात. स्मित भावूक झाले असताना मोदी यांनी त्यांच्या भावनांना स्वाभाविक मानले आणि त्यांना लवकर बरे होण्याच्या शुभेच्छा दिल्या.
स्मित यांच्या शब्दांमध्ये आणखी एक मोठा संदेश आहे. देशापासून दूर असलो तरी संस्कृतीपासून दूर नाही. परदेशात राहून किंवा आंतरराष्ट्रीय विमानसेवेत काम करूनही भारतीय संस्कार, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक मुळे मनात तितकीच घट्ट असू शकतात, हे त्यांच्या अनुभवातून दिसून आले. ते आपल्या दोन वर्षांच्या मुलासोबत दररोज हनुमान चालीसा ऐकतात, असेही त्यांनी सांगितले.
खरी देशभक्ती नेहमी घोषणांमध्येच दिसते असे नाही. कधी ती गणवेशात दिसते, कधी कर्तव्य बजावताना दिसते आणि कधी संकटाच्या क्षणी स्वतःचा जीव धोक्यात घालून दुसऱ्याचा जीव वाचवण्याच्या निर्णयात दिसते. स्मित मच्छार यांच्या कृतीत देशभक्तीचा हाच अर्थ दिसतो कर्तव्याला स्वतःपेक्षा मोठे मानणे.
आज जगभरात भारतीय वैमानिकांच्या कौशल्याची चर्चा होत असताना स्मित मच्छार यांच्या धाडसी कृतीने त्या विश्वासाला आणखी एक मानवी आणि नैतिक आयाम दिला आहे. विमानातील प्रत्येक प्रवाशाचा जीव आपल्या जबाबदारीचा भाग आहे, ही भावना त्यांनी शेवटच्या क्षणापर्यंत जपली.
हनुमान चालीसा त्यांच्या मनाला धैर्य देत होती, प्रशिक्षणाने त्यांना परिस्थिती समजून घेण्याची क्षमता दिली आणि कर्तव्याच्या भावनेने त्यांना पुन्हा उभे केले. या तिन्हींच्या संगमातून एक अशी कहाणी निर्माण झाली, जी केवळ एका वैमानिकाच्या शौर्याची नाही; ती भारतीय संस्कार, कर्तव्यनिष्ठा आणि माणुसकीची कहाणी आहे.
म्हणूनच स्मित मच्छार यांच्याकडे पाहताना केवळ “विमान वाचवणारा वैमानिक” म्हणून पाहता येणार नाही. ते त्या क्षणी स्वतःच्या जीवावर खेळून इतरांचे जीव वाचवणारे भारतीय होते. आणि म्हणूनच त्यांच्या धैर्याचा अभिमान केवळ त्यांच्या कुटुंबाला किंवा वैमानिक क्षेत्राला नाही, तर संपूर्ण देशाला वाटणे स्वाभाविक आहे.
संकटाच्या क्षणी हनुमान चालीसा ओठांवर होती, कर्तव्य मनात होते आणि शेकडो प्रवाशांचे प्राण डोळ्यांसमोर होते. स्मित मच्छार यांच्या या धैर्याने एका गोष्टीची पुन्हा जाणीव करून दिली भारतीय संस्कृतीची खरी ताकद केवळ तिच्या परंपरांमध्ये नाही, तर त्या संस्कारांतून निर्माण होणाऱ्या माणुसकीत आणि कर्तव्यनिष्ठेत आहे.
