गेल्या अनेक दशकांपासून भारतीय इतिहासाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन एका विशिष्ट ‘वैचारिक चष्म्यातून’ मर्यादित करण्यात आला आहे. काही डाव्या प्रवृत्तीच्या इतिहासकारांनी जाणीवपूर्वक मुघल आक्रमकांना ‘महान राज्यकर्ते’ म्हणून रंगवले, तर दुसरीकडे प्राचीन भारताची गौरवशाली गाथा आणि हिंदू समाजाच्या संघर्षाकडे दुर्लक्ष केले. आजचा जागृत भारतीय समाज या वैचारिक भ्रमजालाला ओळखून आपला खरा वारसा शोधू लागला आहे.
मुघल सत्ता: आक्रमक की राज्यकर्ते?
इतिहास ही एक अखंड प्रक्रिया असल्याचे सांगत रोमिला थापर यांसारखे इतिहासकार मुघलांना भारतीय इतिहासाचा अविभाज्य भाग ठरवण्याचा आग्रह धरतात. मात्र, राज्यशास्त्राच्या निकषांनुसार राज्यसत्ता ही लोकसंमती आणि स्थानिक संस्कृतीच्या सातत्यावर आधारित असावी लागते. मुघल सत्ता ही परकीय भूभागातून आली, ती तलवारीच्या जोरावर प्रस्थापित झाली आणि धर्मांधतेच्या आधारे टिकवून ठेवली गेली. अशा सत्तेला केवळ प्रदीर्घ काळ सत्तेत होते म्हणून ‘भारतीय राज्यकर्ते’ म्हणणे ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचे आहे.
अकबराच्या तथाकथित सहिष्णुतेपासून ते औरंगजेबाच्या उघड धार्मिक दहशतीपर्यंतचा काळ हिंदू समाजासाठी केवळ राजकीय कथा नसून तो सांस्कृतिक दमन, मंदिरविध्वंस आणि ‘जिझिया’ सारख्या जाचक करांचा काळ होता. या वेदनांना ‘सांस्कृतिक देवाणघेवाण’ म्हणणे म्हणजे इतिहासाचे विकृतीकरण आहे.
वैचारिक गुलामगिरी आणि दुहेरी निकष
स्वातंत्र्य मिळून ७५ वर्षे उलटली तरी अनेक विद्वानांची मानसिकता अजूनही वसाहतवादी चौकटीत अडकलेली आहे. त्यांनी भारतीय तरुणांना ‘आपला इतिहास केवळ पराभवाचा आहे’ अशा मानसिक गुलामगिरीत ढकलले.
- प्राचीन भारत: हडप्पा, राखीगढीचे उत्खनन, अशोकाचे शिलालेख आणि गुप्त – मौर्य काळातील पुरावे उपलब्ध असूनही प्राचीन इतिहासाला ‘पौराणिक कथा’ (Mythology) म्हणून हिणवले गेले.
- मुघल कालखंड: मुघलांच्या इतिहासाला प्रमाणाबाहेर महत्त्व देऊन त्यांचे उदात्तीकरण करण्यात आले.
रोमिला थापर यांच्यासारख्या इतिहासकारांनी मार्क्सवादी चौकटीत राहून मंदिरविध्वंस आणि सांस्कृतिक आघातांना गौण ठरवले. विशेष म्हणजे, अयोध्या प्रकरणात त्यांनी स्वतःला ‘तज्ज्ञ साक्षीदार’ (Expert Witness) म्हणूनही सिद्ध केले नव्हते, तरीही त्यांचे शब्द अंतिम सत्य म्हणून मांडले गेले, ही शैक्षणिक क्षेत्रातील मोठी शोकांतिका आहे.
अभ्यासक्रम सुधारणा: इतिहास पुसणे नव्हे, तर तो संतुलित करणे
नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनिंग (NCERT) द्वारे मुघल कालखंडाचे प्रमाण कमी करणे म्हणजे इतिहास पुसून टाकणे नव्हे, तर ते ‘Curricular Rebalancing’ (अभ्यासक्रमाचे पुनर्संतुलन) आहे.
- स्थानिक राजवटींना न्याय: मौर्य, गुप्त, चोल, राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि मराठा साम्राज्यांनी दिलेली प्रशासनव्यवस्था, जलव्यवस्थापन आणि लोककल्याणकारी धोरणे विद्यार्थ्यांना शिकवणे आवश्यक आहे.
- आत्मविश्वास निर्माण करणे: जेव्हा विद्यार्थ्यांना आपला खरा इतिहास समजतो, तेव्हा त्यांच्यातील ‘आम्ही कमी आहोत’ ही भावना नष्ट होऊन आत्मगौरव निर्माण होतो.
- सत्याचा शोध: इतिहासाचे काम कोणत्याही सत्तेला नैतिक वैधता देणे नसून सत्याचा बहुआयामी शोध घेणे आहे.
भारतीय संस्कृती ही केवळ जुनी नसून ती वैज्ञानिक, तात्त्विक आणि प्रशासकीय दृष्ट्या प्रगत आहे. आजच्या जागतिक स्पर्धेत भारताचे नाव उज्ज्वल करण्यासाठी युवकांना आपल्या सांस्कृतिक मुळांची ओळख होणे गरजेचे आहे. इतिहासातील हा बदल भविष्यातील राष्ट्रनिर्मितीसाठी एक मजबूत बौद्धिक आणि मानसिक पाया तयार करेल. आपला इतिहास आता वैचारिक गुलामगिरीतून मुक्त होऊन ‘सत्य’ दर्शवण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
