मी मागच्या वेळी वाराणसीला गेलो होते, तेव्हा मनात खूप उत्सुकता होती. नवीन ‘कॉरिडॉर’चे काम नुकतेच पूर्ण झाले होते. जमीन संपादनाबाबत मी अनेक गोष्टी वाचल्या होत्या. तिथे अनेक छोटी मंदिरे सापडली होती. काही अडचणी नक्कीच आल्या असतील, पण त्या चांगल्या प्रकारे सोडवण्यात आल्या. काशी विश्वनाथ मंदिर अनेकदा पाडले गेले आणि पुन्हा बांधले गेले. हे मंदिर शतकानुशतके श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे. पूर्वी हे मंदिर खूप छोटे होते, तरीही देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक मोठ्या संख्येने तिथे येत असत. आता तिथे भव्य कॉरिडॉर झाल्यामुळे भक्तांची संख्या कित्येक पटीने वाढली आहे. तिथे गेल्यावर मनाला समाधान मिळते. असे वाटते की जुन्या काळात झालेली चूक आता काही प्रमाणात सुधारली गेली आहे.
पूर्वी, जेव्हा मी विश्वेश्वराच्या देवळातल्या ‘नंदी’कडे पाहिले त्याचे तोंड सध्याच्या शिवलिंगाकडे नव्हते, तेव्हा मनात विचारांचे चक्र सुरू व्हायचे. काहींच्या मते मूळ शिवलिंग नंदीच्या समोर होते, पण त्यावेळी कोणतेही सर्वेक्षण झाले नव्हते. तो पूर्णपणे श्रद्धेचा विषय होता. मात्र, यावेळी परिस्थिती वेगळी होती. आता एक छोटा रस्ता खुला झाला आहे, जिथून जुन्या मंदिराचे काही खांब दिसतात. तिथे प्रवेश बंद आहे कारण तो भाग ज्ञानवापी मशिदीच्या आवारात येतो. तिथले भक्कम पुरावे आता सर्वांना दिसतात. भिंतींवर अनेक धार्मिक चिन्हे कोरलेली आहेत, जी सहज लक्षात येतात. सर्वेक्षणादरम्यान ‘वझू खाना’च्या पाण्याखाली शिवलिंग सापडल्याचे मानले जाते आणि नंदीचा चेहरा त्याच दिशेला आहे. अनेक भक्त ही कोरीव कामे आणि खांब मोठ्या श्रद्धेने पाहतात.
यावेळी तिथे पोलिसांचा मोठा बंदोबस्त होता, कारण भक्तांचा उत्साह खूप जास्त होता. समाजातील सर्व स्तरांतील लोक तिथे उपस्थित असतात. हा बदल पाहताना अनेक जण स्वतःला भाग्यवान समजतात.
शहराच्या पायाभूत सुविधांमध्ये बदल झाला असून अनेक सुधारणा दिसत आहेत. तरीही, एक भक्त म्हणून अधिक अपेक्षा वाटतात. ई-रिक्षा आणि साध्या रिक्षांमुळे अरुंद गल्ल्यांमधून प्रवास करणे थोडे सोपे झाले आहे. पण त्यांचे भाडे निश्चित नाही. पर्यटकांना माहिती देण्यासाठी भाड्याचा तक्ता (fare chart) कुठेही नाही. रिक्षा आणि टॅक्सी मीटरप्रमाणे चालवल्यास मोठी मदत होईल.
बऱ्याच शहरांमध्ये विमानतळावर सोडण्याचे भाडे खूप जास्त असते. या शहरांमध्ये इतके लोक येतात, मग तिथे मीटरप्रमाणे भाडे का नसावे? सर्व गोष्टींचा विचार करता, अधिक शिस्तीची गरज आहे. पर्यटक पैसे खर्च करायला तयार असतात, कारण अनेक जण आयुष्यातून एकदाच काशीला येतात. पण टॅक्सी आणि रिक्षाच्या भाड्याच्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. या ठिकाणी पोहोचणे सोपे आणि सोयीचे असावे. शहराच्या स्वच्छतेकडेही अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे.
शहरात उत्तर प्रदेश सरकारचे एकही मोठे विक्री केंद्र (emporium) नाही. जिथे सर्व प्रकारच्या स्थानिक वस्तू खरेदी करता येतील, असे एकही शोरूम नाही. अशा काही केंद्रांची गरज आहे. सहकारी संस्था ही दुकाने चालवू शकतात, जिथे अस्सल कापड आणि इतर खास उत्पादने मिळतील.
हॉटेल व्यवसायातही चांगल्या नियमांची गरज आहे. हॉटेल्समध्ये दर्जा राखला जावा आणि स्थानिक जेवणावर अधिक भर दिला जावा.
बहुतेक पर्यटकांना ‘गंगा आरती’ बघायची असते. दररोज हजारो लोक तिथे जमतात. घाटाजवळ शेकडो बोटी असतात, ज्या पूर्ण भरलेल्या असतात. या कार्यक्रमासाठी चांगल्या सुविधांची गरज आहे. भक्तांना आरतीमध्ये सहभागी करून घेता येईल, जसे की सर्वांनी मिळून श्लोक म्हणणे. आरतीचे शब्द मोठ्या स्क्रीनवर दाखवले तर लोकांना सोबत गाणे सोपे जाईल. बसण्यासाठी अधिक जागा आणि मोठ्या स्क्रीनची व्यवस्था हवी. घाटांजवळील बोटींवरही चांगले नियंत्रण असणे आवश्यक आहे.
‘जल बोर्ड’ फेरी सेवा आयोजित करू शकते. बोटींचा दर्जा, सुविधा आणि बसण्याची क्षमता निश्चित असायला हवी. स्वच्छतेचे नियम पाळलेच पाहिजेत. बोटींवर पिण्याचे पाणी उपलब्ध असावे आणि त्या दिसायलाही चांगल्या हव्या. प्रवासाच्या अंतराप्रमाणे भाडे असावे आणि प्रत्येक घाटावर नकाशा व भाड्याचा तक्ता लावलेला असावा.
काशीमध्ये प्रवास करणे सोपे नाही. रस्त्यावर शिस्त पाळली जात नाही. गरज असो वा नसो, सतत हॉर्न वाजवणे हीच तिथली रस्त्यावरील भाषा वाटते.
‘काळभैरव’ सारख्या मंदिरांपर्यंत पोहोचणे खूप कठीण आहे. तिथल्या गल्ल्या खूपच अरुंद आहेत. जर दोन्ही हात पसरले, तर दोन्ही बाजूंच्या भिंतींना स्पर्श होतो. तरीही, लोक आणि दुचाकी गाड्या एकमेकांना न धडकता या गल्ल्यांमधून जातात. या अरुंद रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंना दुकाने आणि हॉटेल्स आहेत.
काशी मधून निघून आमचे पुढचे ठिकाण होते अयोध्या. प्रभू श्री रामाचे मंदिर आता पूर्ण झाले आहे, जरी इतर अनेक सुविधांचे काम अजून सुरू आहे. मंदिराचा परिसर खूप मोठा आहे, त्यामुळे गर्दी असूनही भक्तांना अडचण येत नाही.
‘राम लल्ला’चे दर्शन हा शब्दांपलीकडचा अनुभव आहे. आपल्या देशातील लोकांनी यासाठी शतकानुशतके संयमाने वाट पाहिली. एक काळ असा होता की मूर्ती पडद्यांमागे होती, आणि नंतर भक्तांना पिंजऱ्यासारख्या लांब रस्त्यावरून जावे लागत असे. बाहेर पडण्याचे रस्तेही मोजकेच होते. त्यानंतरच्या काळात मूर्ती बाहेर ठेवण्यात आली, ज्यामुळे थोड्या अंतरावरून दर्शन घेणे सोपे झाले.
आता तिथे एक सुंदर आणि भव्य मंदिर उभे आहे. समाजातील सर्व स्तरांतील भक्त तिथे येतात. आम्ही ‘वंदे भारत’ एक्सप्रेसने अयोध्या धाम स्टेशनला पोहोचलो. हे स्टेशन मोठ्या गर्दीला सामावून घेण्याइतपत भव्य आहे. अनेक भक्त येतात, दर्शन घेतात आणि पुन्हा ट्रेन पकडण्यासाठी स्टेशनवर येतात. उष्णता असूनही लोकांची श्रद्धा कमी होत नाही.
मंदिरातील सर्व व्यवस्था उत्तम आहे. बाहेर पडताना प्रत्येकाला प्रसाद दिला जातो. ही पद्धत सर्वच मंदिरांमध्ये असायला हवी. काशी विश्वनाथ मंदिरातही प्रत्येक भक्ताला प्रसाद मिळायला हवा. बहुतेक गुरुद्वारांमध्ये ही परंपरा पाळली जाते.
अयोध्येतही ई-रिक्षा चालतात, तिथेही मीटर असायला हवेत. भक्तांच्या मदतीसाठी पर्यटन स्थळांची माहिती प्रवेशद्वारांवर लावलेली असावी. निश्चित दराचे ‘टूर पॅकेज’ देखील सुरू करता येतील. रस्ते चांगले आहेत, पण अजून सुधारणेला वाव आहे. ज्यांनी हे सर्व शक्य केले, त्या सर्वांचा आदर करणे आपले कर्तव्य आहे.
महाराष्ट्रात अनेक मंदिरे कमी खर्चात साधे जेवण देतात, जे भक्त प्रसाद म्हणून घेतात. तसेच गुरुद्वारांमध्ये ‘लंगर’ चालवले जातात. अशा पद्धती इतर मंदिरांमध्येही सुरू करता येतील.
अशा अनेक परंपरा पुन्हा सुरू करता येतील. जुन्या काळात परकीय राज्यकर्त्यांनी आपल्या संस्कृतीला आणि परंपरांना नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला, जेणेकरून लोक आपल्या मुळांपासून लांब जातील. या परंपरा आपल्या सामाजिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग होत्या. आपण पुन्हा आपल्या मुळांशी जोडले जाणे आवश्यक आहे, कारण यामुळे आपला समाज अधिक मजबूत होईल.
– विद्या देशपांडे
