राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा विस्तार हा केवळ संघटनात्मक वाढ नसून तो राष्ट्रभावनेच्या विस्ताराचे प्रतीक आहे, असे प्रतिपादन संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसबळे यांनी केले. संघाच्या अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेच्या समारोपानंतर पत्रकारांशी संवाद साधताना त्यांनी संघकार्याच्या वाढत्या व्याप्तीचा आढावा घेतला. गेल्या वर्षभरात देशभरातील शाखांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली असून समाजातील सकारात्मक शक्तींना राष्ट्रहितासाठी अधिक सक्रियपणे एकत्र आणण्यावर संघाचा भर असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची तीन दिवस चाललेली अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभा रविवारी संपन्न झाली. या बैठकीत संघकार्याचा विस्तार अधिक व्यापक करण्याचा, राष्ट्रहितासाठी समाजातील सकारात्मक शक्तींना सक्रियपणे जोडण्याचा आणि सामाजिक समरसता अधिक बळकट करण्याचा ठाम संकल्प व्यक्त करण्यात आला.
शाखांचा वेगाने वाढलेला विस्तार
पत्रकारांशी संवाद साधताना होसबळे यांनी सांगितले की, मागील वर्षभरात संघकार्याचा विस्तार लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. देशभरातील शाखांची संख्या जवळपास सहा हजारांनी वाढून ती आता ८८ हजारांच्या पुढे पोहोचली आहे. शाखा सुरू असलेल्या ठिकाणांची संख्या देखील ५५ हजारांहून अधिक झाली आहे. यासोबतच साप्ताहिक मिलन आणि मंडळ्यांची संख्याही वाढल्याचे त्यांनी नमूद केले.
संघकार्याचा विस्तार केवळ आकड्यांपुरता मर्यादित नसून तो देशाच्या विविध आणि दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचत असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. अंडमान बेटसमूह, अरुणाचल प्रदेश, लेह आणि दुर्गम आदिवासी क्षेत्रांमध्येही आता नियमित शाखा सुरू झाल्या आहेत. संघाच्या शताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने आयोजित कार्यक्रमांमध्येही या वाढीचे स्पष्ट प्रतिबिंब दिसून आले. अंडमानमध्ये सरसंघचालकांच्या उपस्थितीत झालेल्या हिंदू संमेलनात नऊ बेटांमधील तेरा हजारांहून अधिक नागरिक सहभागी झाले. त्याचप्रमाणे लोकसंख्या कमी असलेल्या अरुणाचल प्रदेशात २१ स्वधर्म संमेलनांत सुमारे ३७ हजारांहून अधिक नागरिकांनी सहभाग घेतला.
पंच परिवर्तनातून सामाजिक गुणवत्तेवर भर
संघकार्याचा विस्तार होत असताना समाजजीवनातील गुणवत्ता वाढवण्यावरही संघ सातत्याने भर देत असल्याचे सरकार्यवाहांनी सांगितले. ‘पंच परिवर्तन’ या संकल्पनेद्वारे समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. भारतीयत्व किंवा हिंदुत्व हे केवळ एखादे विचारमूल्य नसून जीवन जगण्याची एक पद्धत आहे आणि त्यातून समाजातील मूल्यव्यवस्था व जीवनाची गुणवत्ता अधिक व्यापक व्हावी, अशी अपेक्षा आहे. यासाठी समाजातील सद्भावी आणि सकारात्मक शक्तींना एकत्र आणणे आणि राष्ट्रहितासाठी ‘सद्शक्ती’ सक्रिय करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
जात-पंथांच्या पलीकडे जाऊन समाजाने महान व्यक्तिमत्त्वांचे कार्य आणि योगदान स्वीकारले पाहिजे, असेही त्यांनी अधोरेखित केले. त्यांच्या प्रेरणेने समाज सकारात्मक बदलाकडे वाटचाल करू शकतो, असे ते म्हणाले. राष्ट्रीय गीत ‘वंदे मातरम्’च्या १५०व्या वर्षाचेही देशभरात उत्साहाने स्मरण करण्यात आले असल्याची माहिती त्यांनी दिली. पुढील वर्षात संत शिरोमणी रविदास महाराज यांच्या ६५०व्या जयंतीनिमित्त विविध कार्यक्रम आयोजित करण्याचे नियोजन सुरू असल्याचेही त्यांनी सांगितले.
संघटनात्मक रचनेत विकेंद्रीकरणाचा विचार
आगामी वर्षात होणाऱ्या संघशिक्षा वर्गांची माहिती देताना त्यांनी सांगितले की, देशभरात एकूण ९६ प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करण्यात येणार आहेत. त्यामध्ये ११ क्षेत्रांमध्ये होणारे वर्ग तसेच नागपूर येथे होणारा एक प्रमुख वर्ग यांचा समावेश असेल.
प्रतिनिधी सभेत गोसेवा आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांवरही चर्चा झाल्याचे त्यांनी सांगितले. नागरिकांनी आपल्या घरांच्या छतांवर भाजीपाला बागा उभाराव्यात आणि देशी गायीपासून तयार होणाऱ्या खताचा वापर करावा, यासाठी जनजागृती केली जाईल. अशा उपक्रमांमुळे प्रत्येक नागरिकाला गोसेवा आणि शाश्वत ग्रामीण विकासात प्रत्यक्ष योगदान देता येईल. त्याचबरोबर पॉलिथिनचा वापर कमी करणे आणि पाण्याचे संवर्धन करणे यांसारख्या प्रयत्नांतून ‘हरित घर’ उभारण्याचा संकल्प करण्याचेही आवाहन करण्यात येईल.
संघाच्या संघटनात्मक रचनेत बदल करण्याबाबत विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना होसबळे यांनी सांगितले की रचनेत विकेंद्रीकरण करण्याच्या प्रस्तावावर चर्चा झाली आहे. सध्याच्या ‘प्रांत’ या संघटनात्मक रचनेऐवजी ‘संभाग’ नावाच्या तुलनेने लहान एककांची निर्मिती करण्याचा विचार करण्यात येत आहे. हा प्रस्ताव अमलात आल्यास सध्या अस्तित्वात असलेल्या ४६ प्रांतांऐवजी देशभरात ८० हून अधिक संभाग असतील, असे त्यांनी सांगितले.
जातीय विभागणी कमी करण्यासाठी माध्यमांनीही सकारात्मक भूमिका घ्यावी, असे आवाहन करताना सरकार्यवाहांनी सांगितले की निवडणुकांच्या काळात मतदारसंख्येचे विश्लेषण केवळ जातीनिहाय करून पाहण्याची प्रवृत्ती टाळली पाहिजे. सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीत देशाचे सरकार राष्ट्रहितासाठी जे राजनैतिक प्रयत्न करत आहे त्याचे त्यांनी कौतुक केले. जगात शांतता आणि विकास यांना संघाचा पाठिंबा असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.
डॉ. केशव बलिराम हेडगेवार यांनी संघाची स्थापना कोणत्याही समाजघटकाच्या विरोधात किंवा कोणत्याही उपासना पद्धतीच्या विरोधात केलेली नाही, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. दुसरे सरसंघचालक श्री गुरुजी यांनी सर्व समाजाचे पूर्वज समान असल्याचे सांगितले होते आणि उपासनेच्या पद्धती वेगळ्या असल्या तरी त्यामुळे समाजात भेद निर्माण होत नाही, हा त्यांचा दृष्टिकोन होता. तिसरे सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस यांनीही भारताला आपली मातृभूमी आणि राष्ट्र मानणारे तसेच भारतीयत्वाच्या भावनेने जगणारे सर्वजण हिंदू आहेत, असे स्पष्ट केले होते. संघात सर्वांचे स्वागत आहे आणि समाजहिताचे कार्य करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीकडे संघ स्वयंसेवक म्हणूनच पाहतो, असेही त्यांनी सांगितले.
देशभरात समाजामध्ये संघकार्याबद्दल उत्साह आणि सकारात्मक प्रतिसाद दिसून येत असल्याचेही त्यांनी नमूद केले. अंडमानमध्ये सरसंघचालकांच्या उपस्थितीत झालेल्या हिंदू संमेलनात नऊ प्रमुख बेटांमधील तेरा हजारांहून अधिक नागरिक सहभागी झाले. तसेच कमी लोकसंख्या असलेल्या अरुणाचल प्रदेशात २१ स्वधर्म संमेलनांत सुमारे ३७ हजार नागरिकांनी सहभाग घेतला.
महान व्यक्तिमत्त्वांचा सन्मान करणे आणि त्यांच्या कार्याचा आदर्श स्वीकारणे समाजासाठी आवश्यक असल्याचेही त्यांनी सांगितले. जात-धर्माच्या पलीकडे जाऊन त्यांच्या योगदानाचा स्वीकार करणे आणि त्यांच्या प्रेरणेने सकारात्मक परिवर्तन घडवणे ही काळाची गरज आहे. या भावनेतून नवव्या गुरू श्री गुरु तेग बहादूर यांच्या ३५०व्या शहादत वर्षानिमित्त देशभरात दोन हजारांहून अधिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले, ज्यामध्ये सात लाखांहून अधिक नागरिक सहभागी झाले.
अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभेत संघकार्याचा विस्तार अधिक प्रभावी करण्याबरोबरच संघटनात्मक रचनेचे विकेंद्रीकरण करून कार्य अधिक सुलभ, परिणामकारक आणि गुणवत्तापूर्ण करण्याबाबतही सविस्तर चर्चा झाल्याचे सरकार्यवाहांनी पत्रकार परिषदेत सांगितले.
