भारतीय अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात भक्ती चळवळीचे योगदान अतुलनीय आहे. या चळवळीतील एक तेजस्वी नक्षत्र म्हणजे ‘संत शिरोमणी रविदास महाराज’. त्यांनी केवळ भक्तीचा मार्ग दाखवला नाही, तर समाजातील विषमता नष्ट करून ‘माणुसकी’ हाच श्रेष्ठ धर्म असल्याचे जगाला पटवून दिले.
भक्तीचा वारसा आणि निर्गुण भक्ती
संत रविदास हे निर्गुण भक्ती परंपरेतील एक महान संत होते. त्यांनी ईश्वर हा कोणत्याही एका जातीचा किंवा धर्माचा नसून तो सर्वांचा आहे, हा विचार मांडला. “मन चंगा तो कठौती में गंगा” या त्यांच्या सुप्रसिद्ध उक्तीतून त्यांनी हे स्पष्ट केले की, जर तुमचे मन शुद्ध असेल, तर ईश्वरी सान्निध्य मिळवण्यासाठी बाह्य कर्मकांडांची गरज नाही. त्यांच्या भक्तीमध्ये प्रेम, समर्पण आणि निस्सीम श्रद्धा होती. यामुळेच चितोडची राणी मीराबाईंसारख्या थोर भक्तही त्यांच्या चरणी लीन झाल्या आणि त्यांना आपले गुरू मानले.
सामाजिक एकता आणि समतेचा विचार
ज्या काळात समाजात जातीभेद आणि अस्पृश्यतेचे सावट गडद होते, अशा काळात संत रविदासांनी समतेचा आवाज उठवला. “जन्मना जायते शूद्र: कर्मणा द्विज उच्यते” या विचाराला छेद देत त्यांनी सांगितले की, माणूस हा जन्माने नव्हे तर कर्माने महान ठरतो. त्यांनी समाजातील दलित, वंचित आणि शोषित वर्गाला आत्मसन्मानाने जगण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या मते, सर्व माणसे एकाच ईश्वराची लेकरे आहेत, त्यामुळे त्यांच्यात भेदभाव करणे हे अधर्माचे लक्षण आहे.
‘बेगमपुरा‘ – एका आदर्श समाजाची संकल्पना
संत रविदासांनी एका अशा समाजाचे स्वप्न पाहिले होते, ज्याला त्यांनी ‘बेगमपुरा‘ (असे शहर जिथे कोणतेही दुःख नाही) असे नाव दिले. बेगमपुरा हे केवळ एक भौगोलिक ठिकाण नसून ती एक वैचारिक संकल्पना होती. असे राज्य जिथे कोणावरही अन्याय होणार नाही, जिथे भीती नसेल, गरिबी नसेल आणि जातीपातीचा भेदभाव नसेल. ही संकल्पना आजच्या आधुनिक लोकशाही आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांशी मिळतीजुळती आहे.
धर्मरक्षण आणि सांस्कृतिक संवर्धन
संत रविदासांनी धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या अंधश्रद्धा आणि दांभिकतेवर प्रहार केला. त्यांनी खऱ्या धर्माची व्याख्या ‘सेवा आणि प्रेम’ अशी केली. त्यांच्या साहित्यातून आणि भजनांतून त्यांनी मानवी मूल्यांची जपणूक केली. शिखांच्या पवित्र ‘गुरु ग्रंथ साहिब’मध्ये संत रविदासांची ४१ पदे समाविष्ट आहेत, जे त्यांच्या आध्यात्मिक उंचीचा आणि व्यापकतेचा पुरावा आहे. त्यांनी सर्व धर्मांतील लोकांना एकत्र आणून सामाजिक सौहार्द टिकवून ठेवण्याचे महान कार्य केले.
संत शिरोमणी रविदास महाराज यांचे विचार आजही तितकेच प्रासंगिक आहेत. त्यांनी दिलेला समता, बंधुता आणि एकतेचा संदेश आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत अत्यंत महत्त्वाचा आहे. केवळ भक्तीच नाही, तर सामाजिक क्रांतीचे अग्रदूत म्हणून त्यांचे कार्य मानवजातीला सदैव प्रेरणा देत राहील. त्यांच्या जयंतीनिमित्त आणि त्यांच्या स्मृतीनिमित्त त्यांच्या विचारांचे आचरण करणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
