डॉ. गोडबोले दांपत्याच्या संघर्षाची आणि विश्वासाची कहाणी
नुकताच केंद्र सरकारतर्फे या वर्षीचा ‘पद्म’ पुरस्कार जाहीर झाला आणि त्यात डॉ. रामचंद्रजी व सुनीताताई गोडबोले या दांपत्याच्या नावाचा समावेश झाला. हा पुरस्कार जाहीर होत असतानाचा प्रसंग अत्यंत विलक्षण आणि योगायोगाचा होता.
काही दिवसांपूर्वी ‘इंडियन एक्सप्रेस’मध्ये ‘When a highway comes to Bastar’ नावाचा एक सविस्तर लेख प्रसिद्ध झाला होता. तो वाचल्यानंतर, प्रत्यक्ष जमिनीवर (Ground level) हा बदल कसा दिसतो, हे जाणून घेण्यासाठी मी सुनीताताईंना मेसेज केला. परवा वेळ न मिळाल्याने काल आमची चर्चा झाली. ही चर्चा तासभर चालणार होती, पण मध्येच फोन आल्याने खंड पडली. अर्ध्या तासानंतर जेव्हा आमचे पुन्हा बोलणे सुरू झाले, तेव्हा ताई सहज म्हणाल्या, “डॉ. राम यांना पद्म पुरस्कार जाहीर झाल्यामुळे सारखे फोन येत आहेत, जवळजवळ २९ मिस कॉल झालेत.”
त्यांच्या स्वभावातील संकोच असा की, स्वतःलाही हा पुरस्कार मिळाला आहे हे त्यांनी सांगितले नाही. काम करणारे कार्यकर्ते स्वतःबद्दल बोलणे नेहमीच टाळतात. नंतर जेव्हा यादी पाहिली, तेव्हा लक्षात आले की दोघांनाही हा बहुमान मिळाला आहे.
या संवादातून त्यांनी नक्षलग्रस्त भागातील वास्तव आणि भविष्यातील आव्हाने यावर जे मुद्दे मांडले, ते अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
नक्षलवादाचा शेवटचा टप्पा आणि पायाभूत सुविधा
सरकारने नक्षलवाद निपटून काढण्यासाठी जो नेट धरला आहे, तो आता शेवटच्या टप्प्यात आहे असे वाटते. या भागात दळणवळण आणि संपर्क साधने नेण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत, ज्याला नक्षलवाद्यांचा तीव्र विरोध आहे. जगाशी संपर्क वाढला की आपले महत्त्व संपेल, अशी भीती त्यांना वाटते.
ताईंनी एक भीषण वास्तव सांगितले— आत्तापर्यंत इंद्रावती नदीवर पूल नव्हते, आता कुठे ५-७ पूल उभे राहिले आहेत. पूर्वी पावसाळ्यात अबुजमाडचा प्रदेश जगापासून पूर्णपणे तुटायचा. कामासाठी किंवा रुग्णांना नेण्यासाठी हे मोठे संकट होते. एका सरपंचाने सोय व्हावी म्हणून मोटार बोट आणली, तर नक्षलवाद्यांनी त्यांची हत्या केली. अशा दहशतीखाली लोक विरोधात बोलण्याचे धाडस कसे करणार?
बदलाचे वारे: शाळा आणि सुरक्षेचे जाळे
आता परिस्थिती बदलत आहे. मोठ्या प्रमाणावर CRPF च्या चौक्या बसवल्या गेल्यामुळे लोकांच्या मनातील जिवाची भीती कमी होत आहे. नवीन शाळा सुरू झाल्या आहेत. शिक्षणामुळे नवी पिढी नक्षलवादाकडे वळत नाहीये, परिणामी त्यांची नवीन भरती कमी झाली आहे. यामुळे नक्षलवादी गटात अस्वस्थता आहे. आपले वर्चस्व टिकवण्यासाठी ते आता खेळासारख्या माध्यमांचा वापर करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
वैचारिक लढाई आणि मिशनरींचे आव्हान
नक्षलवाद्यांचा प्रभाव कमी झाला असला तरी तो पूर्णपणे संपलेला नाही. अनेक भागात आजही काम पोहोचलेले नाही. रामकृष्ण मिशनसारख्या संस्था तिथे चांगले काम करत आहेत. नक्षली शरण येतीलही, पण हा ‘समाजविरोधी विचार’ संपवणे गरजेचे आहे. तिथे सक्रिय असलेल्या मिशनरींचा धोकाही दुर्लक्षित करून चालणार नाही. त्यासाठी प्रभावी वैचारिक मांडणी सर्वांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे, असे ताईंना वाटते.
विकास की संस्कृती? एक वस्तुनिष्ठ दृष्टीकोन
वनवासी जीवन समृद्ध आहे, त्यांच्या संस्कृतीला धक्का लावू नका, अशी भूमिका अनेकदा घेतली जाते. ताई म्हणतात की, सुरुवातीला त्यांनाही हे पटायचे. पण प्रत्यक्ष कामाच्या अनुभवातून त्यांना जाणवले की तिथले दारिद्र्य भीषण आहे. केवळ वनांमधून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर जीवन जगणे आता शक्य नाही.
खाणींना होणारा विरोध आणि विस्थापन यावरही त्यांनी स्पष्ट मत मांडले. आधुनिक काळात खाणी पूर्णपणे नाकारता येणार नाहीत, पण त्याचे कारण आणि महत्त्व सांगणारी प्रभावी यंत्रणा हवी. कौशल्य विकास केल्यास स्थानिकांना तिथेच रोजगार मिळेल आणि त्यांचे जीवनमान उंचावेल.
भविष्यातील दिशा आणि गरज
डॉ. गोडबोले दांपत्याने गेल्या काही दशकांतील निरीक्षणातून काही महत्त्वाचे निष्कर्ष काढले आहेत:
- डाटा आणि निष्कर्ष: केवळ निरीक्षणांवर अवलंबून न राहता, आकडेवारी (Data) गोळा करण्याची गरज आहे, जेणेकरून ठोस निष्कर्ष मांडता येतील.
- भक्कम टीम: एक अशी टीम हवी जी वैचारिक विमर्ष (Discourse) ठामपणे मांडेल.
- शासनाचे प्रयत्न: शासन सध्या अनेक गोष्टी मोफत देत आहे (उदा. फळे, भाज्यांची रोपे, शेतीची माहिती). नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणामध्ये शेती विषयाचा समावेश झाल्यास मोठा बदल घडू शकतो.
आज या भागाची स्थिती पाहिली तर आपण १५० वर्षे मागे आहोत असे वाटते. हे अंतर भरून काढण्यासाठी केवळ शासन नाही, तर अनेकांच्या सामूहिक प्रयत्नांची गरज आहे.
पुरस्काराच्या बातमीने चर्चेत थोडा अडथळा आला असला, तरी एका मोठ्या ध्येयासाठी समर्पित असलेल्या या दांपत्याचे कार्य प्रेरणादायी आहे. सविस्तर मुद्द्यांवर पुन्हा कधीतरी डॉ. राम यांच्याशीही बोलण्याचा योग येईलच, या आशेने मी त्या दिवशीचा फोन ठेवला.
– विद्या माधव देशपांडे
