शीख इतिहासातील प्रत्येक पान हे शौर्य, बलिदान आणि ईश्वरी श्रद्धेने व्यापलेले आहे. या तेजस्वी इतिहासात ३० मार्च १६९९ हा दिवस सुवर्णाक्षरांनी कोरला गेला आहे. या दिवशी एका नव्या पंथाचा उदय झाला, या पंथाने एका अशा समर्पित पिढीचा जन्म दिला ज्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती देण्यासही मागेपुढे पाहिले नाही. या क्रांतीचे सर्वात मोठे नायक आणि ‘पंज प्यारे’ मधील पहिले नाव म्हणजे भाई दया सिंग जी. विलक्षण गुरुनिष्ठा, अढळ श्रद्धा आणि साहसाचे अद्वितीय प्रतीक म्हणून त्यांचे नाव इतिहासात अजरामर आहे.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि आध्यात्मिक संस्कार
भाई दया सिंग जी यांचा जन्म आणि त्यांचे बालपण एका अशा कुटुंबात गेले, जिथे पिढ्यानपिढ्या गुरुपरंपरेप्रती निष्ठा जपली जात होती. भाई दया सिंग जी यांचे वडील, भाई सुध्दा जी, हे नववे गुरु श्री गुरु तेग बहादूर जी यांचे निस्सीम भक्त होते. ते नियमितपणे आनंदपूर साहिबला भेट देऊन गुरूंचा आशीर्वाद घेत असत.
कुटुंबात असलेल्या या धार्मिक वातावरणामुळे बालक दया राम (जे नंतर भाई दया सिंग झाले) यांच्यावर लहानपणापासूनच गुरुसेवेचे संस्कार झाले. १६७७ मध्ये भाई सुध्दा जी आपल्या तरुण पुत्रासह कायमस्वरूपी आनंदपूर साहिब येथे स्थायिक झाले. आनंदपूरला स्थायिक झाल्यानंतर दया राम यांनी स्वतःला दहावे गुरु, श्री गुरु गोविंद सिंग जी यांच्या चरणी समर्पित केले. गुरू तेग बहादूर जी यांच्या दरबाराशी असलेल्या जुन्या नात्यामुळे, दया राम हे गुरु गोविंद सिंग जी यांचे अत्यंत विश्वासू आणि प्रिय शिष्य झाले.
आनंदपूरचा ऐतिहासिक मेळावा आणि खालसाची निर्मिती
३० मार्च १६९९ रोजी आनंदपूर साहिब येथील केसगढ किल्ल्यात एक ऐतिहासिक सभा आयोजित करण्यात आली होती. या दिवशी गुरु गोविंद सिंग जी यांनी शीख समुदायाला एक अभूतपूर्व आव्हान दिले.
हातामध्ये तळपती तलवार घेऊन गुरूंनी गर्जना केली, “या धर्मरक्षणासाठी मला एका शिराची (मुंडक्याची) गरज आहे! आहे का कोणी असा योद्धा जो आपला जीव देण्यास तयार आहे?”. संपूर्ण सभेत शांतता पसरली असताना, भाई दया राम हे सर्वप्रथम उभे राहिले आणि त्यांनी आपले शीर अर्पण करण्याची तयारी दर्शवली.
दया राम यांच्यानंतर आणखी चार जण पुढे आले. या पाच जणांना गुरूंनी ‘पंज प्यारे’ असे संबोधले. दया राम हे या पंज प्यारेंपैकी पहिले होते. गुरूजींनी या पाच जणांना ‘अमृत’ देऊन दीक्षा दिली. या विधीनंतर दया राम यांचे रूपांतर भाई दया सिंग मध्ये झाले. ‘सिंग’ म्हणजे सिंह, जो त्यांच्यातील नव्या आत्मिक तेजाचे आणि साहसाचे प्रतीक बनला.
भाई दया सिंग: गुणांचे आणि नेतृत्वाचे प्रतीक
गुरूंनी निवडलेल्या पाच ‘पंज प्यारें’ना विशिष्ट गुणांचे प्रतीक मानले जाते. भाई दया सिंग यांच्या नावातील ‘दया’ हा शब्द ‘करुणा’ या गुणाचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यांच्या जीवनातून हे स्पष्ट झाले की, खरा योद्धा तोच असतो ज्याच्या मनात पीडितांप्रती दया आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे धैर्य असते.
जरी पाचही पंज प्यारेंना गुरूंचे जवळचे विश्वासू आणि सेवक म्हणून समान दर्जा मिळाला असला, तरी भाई दया सिंग यांना या वंशावळीत आणि इतिहासात मनाचे स्थान दिले जाते. ते अमृताचे आशीर्वाद मिळवणारे पहिले पुरुष ठरले.
लष्करी शौर्य आणि चमकौरचा संघर्ष
भाई दया सिंग केवळ आध्यात्मिक नव्हते, तर ते एक कुशल योद्धा आणि सेनापतीही होते. त्यांनी आनंदपूरच्या युद्धामध्ये सक्रिय सहभाग घेतला आणि मुघल सैन्याचा सामना केला.
२३ डिसेंबर १७०४ च्या रात्री, जेव्हा चमकौरच्या गढीला शत्रूच्या सैन्याने घेरले होते, तेव्हा अत्यंत बिकट परिस्थितीतून गुरु गोविंद सिंग यांना वाचवून सुरक्षित बाहेर काढणाऱ्या तीन शिखांपैकी भाई दया सिंग हे एक होते. गुरूंच्या संरक्षणासाठी त्यांनी आपल्या प्राणांची बाजी लावली होती.
जफरनामा
शीख इतिहासातील भाई दया सिंग जी यांचे सर्वात महत्त्वाचे आणि जोखमीचे कार्य म्हणजे औरंगजेबाला ‘जफरनामा’ (विजयपत्र) पोहोचवणे. १७०५ मध्ये गुरु गोविंद सिंग जी यांनी मुघल सम्राट औरंगजेबाला त्याच्या अन्यायाची जाणीव करून देणारे एक पत्र पर्शियन भाषेत लिहिले. हे पत्र औरंगजेबापर्यंत पोहोचवणे म्हणजे मृत्यूच्या जबड्यात हात घालण्यासारखे होते. भाई दया सिंग जी यांनी ही जबाबदारी स्वीकारली. ते एका निडर दूताप्रमाणे दक्षिण भारतात अहमदनगर येथे गेले, जिथे औरंगजेबाचा तळ होता. त्यांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धैर्याने हे पत्र औरंगजेबाच्या हाती सुपूर्द केले.
जफरनाम्यातील शब्दांनी औरंगजेबाच्या मनावर खोलवर परिणाम केला. त्याच्या डोळ्यांसमोर त्याच्या अमानुष कृत्यांचा आरसा उभा राहिला. हे पत्र पोहोचवण्याचे ऐतिहासिक कार्य यशस्वी करून भाई दया सिंग जी यांनी आपली मुत्सद्देगिरी आणि निर्भयता सिद्ध केली.
महाराष्ट्रात वास्तव्य
जफरनामा सुपूर्द केल्यानंतर भाई दया सिंग जी काही काळ महाराष्ट्रात थांबले. औरंगाबादमध्ये आजही भाई दया सिंग जी यांच्या वास्तव्याच्या स्मृती जतन केल्या आहेत. येथे त्यांनी शीख धर्माचा प्रचार केला आणि अनेक मुमुक्षूंना ‘खालसा’ पंथाची दीक्षा दिली. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शनामुळे दक्षिण भारतात शीख विचारधारेचा पाया मजबूत झाला.
जेव्हा गुरु गोविंद सिंग जी स्वतः नांदेडला आले, तेव्हा भाई दया सिंग जी त्यांच्या सोबत होते. नांदेडची भूमी ही त्यांच्या जीवनातील अंतिम प्रवासाची साक्ष ठरली.
निर्वाण आणि गुरुद्वारात कोरलेला वारसा
भाई दया सिंगजी यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य गुरुचरणी अर्पण केले होते. १७०८ मध्ये, गुरु गोविंद सिंग जी यांच्या निर्वाणानंतर काही काळानंतर, भाई दया सिंग जी यांनीही नांदेडमध्ये आपला देह ठेवला. नांदेड येथील सचखंड श्री हजूर साहिब गुरुद्वाराच्या परिसरात भाई दया सिंग जी आणि भाई धरम सिंग जी (दुसरे पंज प्यारे) यांचे स्मारक अंगीठा साहिब उभारले गेले आहे. हे स्थान आजही त्यांच्या त्यागाची आणि सेवेची साक्ष देते.
शिखांच्या दररोजच्या ‘अरदास’ (प्रार्थना) मध्ये ‘पंज प्यारे’ म्हणून भाई दया सिंग जी यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांच्या नावाने सुरू असलेली सेवा आणि गुरु परंपरेतील त्यांचे योगदान आजही जगभरातील शीख समुदायाला ‘सेवेच्या मार्गावर’ चालण्याची प्रेरणा देते.
श्रद्धेचे अभेद्य अधिष्ठान भाई दया सिंग जी यांचे जीवन हे एका खऱ्या शिष्याचे आदर्श उदाहरण होते. ज्या क्षणी त्यांनी आपले शीर अर्पण करण्यासाठी पाऊल पुढे टाकले, त्या क्षणी त्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला होता. ते खालसाचे अग्रणी होते कारण त्यांनी ‘स्व’ चा त्याग करून ‘गुरु’ ला सर्वस्व मानले. आजही जेव्हा जेव्हा न्यायासाठी लढण्याची आणि निस्वार्थ सेवेची चर्चा होते, तेव्हा भाई दया सिंग जी यांचा वारसा तळपत्या सूर्याप्रमाणे मार्ग दाखवत राहतो. भाई दया सिंग जी यांच्या कार्याने हे सिद्ध केले की, खरी शक्ती ही शस्त्रात नसून ती प्रबळ इच्छाशक्ती आणि गुरुनिष्ठेत असते. त्यांनी सुरू केलेली ही समर्पणाची परंपरा आजही भारतीय संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
