काँग्रेस

‘वन्दे मातरम्’च्या १५०व्या वर्षानिमित्त राष्ट्रीय गीताच्या संपूर्ण रचनेवरून पुन्हा एकदा राजकीय आणि सांस्कृतिक चर्चा सुरू झाली आहे. १९३७ मध्ये काँग्रेसने पहिल्या दोन कडव्यांच्या सार्वजनिक गायनाचा निर्णय का घेतला? उर्वरित कडव्यांमधील दुर्गा, कमला आणि वाणी या प्रतीकांचा नेमका अर्थ काय? आणि आजच्या भारतात या ऐतिहासिक भूमिकेकडे कसे पाहावे? या प्रश्नांचा इतिहास, संस्कृती आणि राष्ट्रभावनेच्या संदर्भात घेतलेला अभ्यासपूर्ण आढावा.

यावर्षी १५ ऑगस्ट स्वातंत्र्य दिनाला दिल्लीतील काँग्रेस मुख्यालयात शासकीय शिष्टाचाराप्रमाणे (protocol) राष्ट्रगीताचा दर्जा असलेले "वंदे मातरम्" म्हणायला सुरुवात झाली... २ ऱ्या कडव्यानंतर मात्र काँग्रेसच्या...

लोकशाहीत आंदोलकांकडून होणारी हिंसा जितकी अमान्य आहे, तितकीच राज्ययंत्रणेकडून होणारी अतिरेकी दडपशाहीही निषेधार्ह आहे. काँग्रेसकालीन विविध कार्यकाळात घडलेल्या संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन, १९६६ गोरक्षक आंदोलन, गोवारी हत्याकांड, मावळ गोळीबार, रामलीला मैदान कारवाई आणि आणीबाणीसारख्या घटनांचा ऐतिहासिक संदर्भ घेऊन या लेखात त्या काळातील राज्यसत्तेच्या भूमिकेचा वस्तुनिष्ठ आढावा घेण्यात आला आहे.