जेव्हा करवतीने शरीर चिरले जात होते, अग्नी कातडीला जाळत होता आणि उकळते तेल प्राणांची आहुती घेत होते, तेव्हा तीन नावे इतिहासात अजरामर झाली. भाई मती दास, भाई सती दास आणि भाई दयाला. मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या साम्राज्यात, जिथे क्रूरतेचा अंमल होता आणि विवेक साखळदंडांनी जखडलेला होता, तिथे हे तीन वीर आपल्या गुरूंच्या सोबत धर्मासाठी उभे राहिले. मुघल जुलुमाने त्यांच्यासमोर ‘धर्मांतर किंवा मृत्यू’ असे दोनच पर्याय ठेवले होते. परंतु, या योद्ध्यांनी दहशतीपेक्षा सत्याची आणि मृत्यूपेक्षा निष्ठेची निवड केली. त्यांच्या बलिदानाने भारताला एक चिरंतन संदेश दिला की, साम्राज्ये शरीर नष्ट करू शकतात, पण सत्य कधीही मिटवू शकत नाहीत.
बाबा प्रगा आणि मोहयाल वारसा
भाई मती दास आणि भाई सती दास यांच्या बलिदानाचा विचार करताना, त्यांच्या कुटुंबातील शौर्याची मुळे समजून घेणे आवश्यक आहे. त्यांच्या धैर्याची पेरणी त्यांचे पणजोबा बाबा प्रगा चिक्कड यांनी केली होती. बाबा प्रगा हे एक आदरणीय मोहयाल ब्राह्मण होते. त्यांचे वडील भाई गौतम यांना खुद्द गुरु नानक साहिब यांनी शीख धर्माची दीक्षा दिली होती.
जेव्हा सहावे गुरु श्री गुरु हरगोबिंद साहिब यांनी अन्यायाविरुद्ध शस्त्र उचलले, तेव्हा बाबा प्रगा हे त्यांच्या सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांपैकी एक बनले. २७ सप्टेंबर १६२१ रोजी झालेल्या रुहेलाच्या युद्धात त्यांनी आपल्या अतुलनीय पराक्रमाने मुघल सैन्याला धूळ चारली होती. हाच लष्करी वारसा आणि गुरूंप्रति असलेली निष्ठा त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांमध्ये, विशेषतः भाई मती दास आणि सती दास यांच्यामध्ये प्रकर्षाने उतरली होती.
भाई मती दास
भाई मती दास हे गुरूंच्या दरबारातील एक शिष्य होते आणि ते एक अत्यंत विश्वासू ‘दिवाण’ (मंत्री) होते. त्यांनी गुरूंच्या प्रशासकीय कामात महत्त्वाची भूमिका बजावली. गुरु तेग बहादूर साहिब जेव्हा धर्मप्रचारासाठी आसाम आणि बंगालच्या दौऱ्यावर होते, तेव्हा भाई मती दास सावलीप्रमाणे त्यांच्यासोबत होते. जेव्हा त्यांना दिल्लीत अटक करण्यात आली, तेव्हा मुघल काझींनी त्यांना इस्लाम स्वीकारल्यास मोठी संपत्ती आणि मानाचे पद देण्याचे आमिष दाखवले. परंतु, भाई मती दास यांनी सर्व प्रलोभने धुडकावून लावली. त्यांनी स्पष्ट केले की, ज्या धर्मात सत्याचा मार्ग आहे, तो सोडणे त्यांच्यासाठी अशक्य आहे.
भाई सती दास
भाई मती दास यांचे धाकटे बंधू भाई सती दास हे एक प्रकांड पंडित आणि विद्वान होते. त्यांनी पर्शियन आणि इतर भाषांमध्ये प्रावीण्य मिळवले होते. गुरूंचे संदेश आणि साहित्याचे संवर्धन करण्यात त्यांचे मोठे योगदान होते. आपल्या भावाप्रमाणेच त्यांनीही मुघलांच्या प्रत्येक धमकावणीला ‘नाही’ म्हटले. त्यांच्यासाठी गुरु आणि धर्म हे स्वतःच्या प्राणांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ होते.
भाई दयाला
भाई दयाला हे या बलिदानाच्या साखळीतील तिसरा महत्त्वाचा दुवा होते. त्यांचे कुटुंबही पिढ्यानपिढ्या गुरु घराण्याशी जोडलेले होते. त्यांचे आजोबा भाई बालू राम यांनी गुरु हरगोबिंद साहिबांच्या युद्धात आपले बलिदान दिले होते. भाई दयाला वयाच्या १५ व्या वर्षापासून गुरूंच्या सेवेत होते. नंतर त्यांची नियुक्ती गुरूंच्या घरगुती व्यवहारांचे प्रमुख मंत्री म्हणून करण्यात आली होती. त्यांनी आपली सर्व संपत्ती आणि शक्ती धर्माच्या कामात समर्पित केली होती.
दिल्लीची कैद आणि मुघल दरबारातील परीक्षा
जेव्हा गुरु तेग बहादूर साहिब आणि त्यांचे तीन निष्ठावान मोहयाल शिष्य भाई मती दास, भाई सती दास आणि भाई दयाला यांना दिल्लीत आणले गेले, तेव्हा मुघल सम्राट औरंगजेबाने त्यांना एका अटीवर जीवनदान देण्याचे वचन दिले, “इस्लाम स्वीकारा किंवा मृत्यूला सामोरे जा.” औरंगजेबाची ही धर्मांधता एका महान आध्यात्मिक परंपरेचा कणा मोडण्याचा प्रयत्न करत होती. त्याला वाटले की, जर गुरू आणि त्यांचे मुख्य शिष्य शरण आले, तर संपूर्ण भारत सहजपणे गुडघे टेकेल. परंतु, या तीन मोहयाल योद्ध्यांनी मुघल सत्तेच्या डोळ्यात डोळे घालून सांगितले की, “शरीर नष्ट केले जाऊ शकते, पण ज्या आत्म्याने ईश्वरी सत्याचा स्वीकार केला आहे, तो कधीही शरण जाणार नाही.”
करवतीने चिरलेले शरीर, न डगमगणारी भक्ती
९ नोव्हेंबर १६७५ रोजी, औरंगजेबाच्या आदेशानुसार भाई मती दास यांना दिल्लीच्या चांदनी चौकात आणले गेले. जेव्हा त्यांना त्यांची शेवटची इच्छा विचारण्यात आली, तेव्हा त्यांनी विनंती केली की, “माझे तोंड माझ्या गुरूंच्या दिशेला ठेवावे, जेणेकरून श्वास सुटेपर्यंत मी त्यांचे दर्शन घेऊ शकेन.”
दोन लाकडी फळ्यांच्या मध्ये भाई मती दास यांना उभे करण्यात आले आणि जिवंतपणी त्यांच्या शरीरावर करवत चालवण्यात आली. रक्ताच्या चिळकांड्या उडत असतानाही भाई मती दास ‘जपुजी साहिब’चे पठण करत होते. त्यांच्या शरीराचे दोन तुकडे झाले, पण त्यांची श्रद्धा अखंड राहिली. हा प्रसंग आजही जगाच्या इतिहासातील निर्भयतेचा सर्वोच्च कळस मानला जातो.
उकळत्या तेलातील धैर्याची परीक्षा
भाई मती दास यांच्या बलिदानानंतर, दुसऱ्या दिवशी भाई दयाला यांना लोकांसमोर आणले गेले. मुघल काझींना वाटले की मती दास यांचा अंत पाहून दयाला घाबरतील. त्यांना एका मोठ्या कढईत बसवण्यात आले आणि खाली अग्नी पेटवला गेला. उकळत्या तेलात त्यांचे शरीर भाजले जात असतानाही भाई दयाला शांत होते. त्यांनी ईश्वराचे स्मरण करत आपला देह त्यागला. एक असा योद्धा ज्याने सिद्ध केले की, शारीरिक वेदना आत्मिक शांतीला पराभूत करू शकत नाहीत.
अग्नीने दिलेली साक्ष
अखेरीस, भाई सती दास यांची पाळी आली. ते आपल्या भावाचे आणि सहकाऱ्याचे बलिदान पाहून अधिकच प्रबळ झाले होते. मुघलांनी त्यांना कापसामध्ये गुंडाळले आणि त्यावर तेल ओतले. त्यानंतर त्यांना जिवंत पेटवून देण्यात आले. एका जिवंत मशालीप्रमाणे जळत असतानाही भाई सती दास यांनी धर्माचा त्याग केला नाही. ज्या अग्नीने त्यांचे शरीर भस्म केले, त्याच अग्नीने त्यांच्या निष्ठेची साक्ष संपूर्ण जगाला दिली.
या शहीदीचा ऐतिहासिक परिणाम आणि वारसा
या तीन मोहयाल ब्राह्मणांचे बलिदान गुरु तेग बहादूर साहिबांच्या शहीदीपुर्वी झाले. औरंगजेबाचा उद्देश गुरूंना घाबरवणे हा होता, पण या बलिदानाने औरंगजेबाचाच पाया उखडून टाकला. या शहीदीमुळे काश्मिरी हिंदूंच्या सक्तीच्या धर्मांतराची लाट थांबली. भारतीय जनतेमध्ये एक नवी ऊर्जा संचारली.
बाली, छिब्बर, दत्त आणि वैद अशा मोहयाल गोत्रांसाठी हा इतिहास केवळ अभिमानाची गोष्ट नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांनी ‘धर्मा’साठी दिलेल्या रक्ताचा वारसा आहे. हे हुतात्मे आपल्याला आठवण करून देतात की, जेव्हा जेव्हा भारतावर संकट आले, तेव्हा मोहयाल ब्राह्मणांसारख्या योद्ध्यांनी स्वतःला गुरूंच्या चरणी अर्पण करून राष्ट्र रक्षण केले. भाई मती दास, भाई सती दास आणि भाई दयाला यांची नावे हजारो वर्षे आदराने घेतली जातील. त्यांनी प्रलोभनांवर मात केली, दहशतीला नमवले आणि मृत्यूपेक्षा धर्माची निवड केली. ही केवळ एक कथा नसून ती भारतीय अस्मितेची आणि अजेय इच्छाशक्तीची एक अमर गाथा आहे.
