भारताचा इतिहास हा अशा अनेक प्रसंगांनी भरलेला आहे, जिथे जेव्हा जेव्हा एका प्रदेशातील संस्कृतीवर संकट आले, तेव्हा संपूर्ण देशाचे अंतःकरण हेलावले. शरीराच्या एका भागाला वेदना झाल्यावर डोळ्यांत पाणी येते, तसेच काश्मीरमधील हिंदूंच्या वेदनांचा आक्रोश पंजाबमधील आनंदपूर साहिबला पोहोचला. १७ व्या शतकात मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या जिहादी अत्याचारांनी जेव्हा काश्मीरची भूमी रक्ताळली होती, तेव्हा हिंदू मोहयाल ब्राह्मणांच्या धर्मरक्षणासाठी गुरु तेग बहादूर साहिबांनी दिलेले बलिदान ही जगाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय घटना आहे.
काश्मीरचा आक्रोश आणि औरंगजेबाचा अत्याचार
१७ व्या शतकात औरंगजेबाच्या राजवटीत धार्मिक कट्टरतेने सीमा ओलांडली होती. विशेषतः काश्मीरमधील हिंदू मोहयाल ब्राह्मणांचे आयुष्य या जिहादी अत्याचारांनी उद्ध्वस्त केले होते. धर्मांतराची सक्ती, मंदिरांची तोडफोड, जिझिया कराची वसुली आणि स्त्रिया-मुलांवर होणारा अमानुष छळ यामुळे काश्मिरी पंडित पूर्णपणे हतबल झाले होते. मुघल हकीम इफ्तिखार याच्या दहशतीखाली हा समाज संरक्षणासाठी आशेचा किरण शोधत होता.
या अत्याचारांना तोंड देत असताना मोहयाल ब्राह्मणांनी माघार घेतली नाही, परंतु त्यांची शक्ती क्षीण झाली होती. शेवटी, आपल्या धर्माचे आणि अस्तित्वाचे रक्षण व्हावे म्हणून त्यांनी पंजाबमधील आनंदपूर साहिब येथे गुरु तेग बहादूर साहिब यांच्याकडे धाव घेण्याचे ठरवले.
आनंदपूर साहिब येथील ऐतिहासिक शिष्टमंडळ
२५ मे १६७५ रोजी पंडित कृपा राम दत्त यांच्या नेतृत्वाखाली १५ जणांचे एक शिष्टमंडळ आनंदपूर येथे पोहोचले. हेच ते शहर होते ज्याची पायाभरणी खुद्द गुरु तेग बहादूर साहिबांनी केली होती. मोहयाल ब्राह्मणांचा आक्रोश ऐकून गुरुजींचे अंतःकरण हेलावले. त्यांच्यासमोर असलेला प्रश्न केवळ एका समुदायाचा नव्हता, तर तो संपूर्ण हिंदू धर्माच्या आणि संस्कृतीच्या अस्तित्वाचा होता.
शीख परंपरेने नेहमीच हिंदू समाजाच्या बाजूने उभे राहण्याची शपथ पाळली होती. गुरु अर्जन देवजींचे बलिदान असो किंवा गुरु हरगोबिंद साहिब यांनी उभारलेले सशस्त्र लढे, या सर्वांचा मूळ उद्देश धर्मरक्षणच होता. याच महान परंपरेचा वारसा पुढे चालवत गुरु तेग बहादूर साहिब ‘हिंद-दी-चादर’ म्हणून उभे राहिले.
मोहयाल ब्राह्मण: शौर्य आणि निष्ठेचा वारसा
मोहयाल ब्राह्मण हे त्यांच्या पराक्रमासाठी आणि क्षात्रतेजासाठी इतिहासात प्रसिद्ध आहेत. बाली, छिब्बर, दत्त आणि वैद यांसारख्या सात गोत्रांचा हा समूह नेहमीच संघर्षात अग्रभागी राहिला आहे. इतिहासात अशीही नोंद आहे की काही मोहयाल ब्राह्मणांनी कर्बलाच्या युद्धात इमाम हुसैन यांच्या बाजूने लढा दिला होता. हिंदू आणि शीख यांच्यातील नाते हे केवळ रक्ताचे नाही, तर ते साहसाचे आणि एकनिष्ठेचे आहे, हे मोहयाल ब्राह्मणांच्या या योगदानावरून स्पष्ट होते. जेव्हा हे योद्धे हतबल होऊन गुरूंकडे आले, तेव्हा गुरु तेग बहादूर साहिबांनी त्यांच्या संरक्षणासाठी स्वतःचा जीव देण्याचा निश्चय केला.
मुघल सत्तेला दिलेले नैतिक आव्हान
गुरु तेग बहादूर साहिबांनी अत्यंत धैर्याने एक नैतिक मार्ग निवडला. त्यांनी मुघल दरबारात संदेश धाडला की, “जर मी इस्लाम स्वीकारला, तर सर्व हिंदू मोहयाल ब्राह्मण देखील तो स्वीकारतील”. औरंगजेबाला वाटले की एका गुरूचे धर्मांतर म्हणजे संपूर्ण काश्मीरचा आणि हिंदू संस्कृतीचा विजय होईल. औरंगजेबाच्या या उन्मत्त विचारसरणीला गुरुजींनी आपल्या शहीदीने चोख उत्तर दिले.
गुरूजींना त्यांच्या पाच शिष्यांसह रोपर येथे अटक करण्यात आली. त्यांना दिल्लीला नेण्यात आले, जिथे त्यांना धर्मांतराची धमकी देण्यात आली. त्यांच्या डोळ्यांदेखत त्यांच्या तीन निष्ठावान अनुयायांची अत्यंत क्रूरपणे हत्या करण्यात आली, जेणेकरून गुरुजींच्या मनात भीती निर्माण व्हावी. परंतु, आध्यात्मिक सामर्थ्य लाभलेले गुरुजी आपल्या निश्चयापासून तसूभरही ढळले नाहीत.
दिल्लीतील शहादत
२४ नोव्हेंबर १६७५ रोजी दिल्लीच्या चांदनी चौकात औरंगजेबाच्या आदेशावरून जलालदीनने गुरु तेग बहादूर साहिबांचे शीर धडावेगळे केले. गुरुजींचा एकच संदेश होता: “शीश कटा सकता हूँ, पर धर्म नहीं”. त्यांच्या या बलिदानाने इस्लामी अत्याचाराचा पराभव केला. आज ज्या ठिकाणी ही ऐतिहासिक घटना घडली, तिथे भव्य गुरुद्वारा शीशगंज साहिब उभा आहे, जो त्यांच्या संघर्षाचे आणि स्मृतीचे चिरंतन प्रतीक आहे.
या शहादतीने औरंगजेबाचा काश्मिरी हिंदूंना जबरदस्तीने धर्मांतरीत करण्याचा मनसुबा पूर्णपणे उधळून लावला. याउलट, या बलिदानाने प्रेरित होऊन अनेक मोहयाल ब्राह्मणांनी शीख धर्म स्वीकारला आणि धर्मरक्षणाच्या या दिव्य परंपरेत स्वतःला वाहून घेतले.
सनातन एकात्मतेची चिरंतन साक्ष
गुरु तेग बहादूर साहिबांची शहादत हे स्मरण करून देते की हिंदू आणि शीख हे भिन्न नाहीत; ते एकाच संस्कृतीचे दोन गौरवशाली प्रवाह आहेत. अटलबिहारी वाजपेयी यांनी म्हटल्याप्रमाणे, “भारत हा केवळ जमिनीचा तुकडा नाही, तर तो एक जीता-जागता राष्ट्रपुरुष आहे”. ज्याप्रमाणे शरीराच्या एका भागाला वेदना झाल्यावर डोळ्यात पाणी येते, त्याचप्रमाणे काश्मीरमधील अत्याचारांचा आक्रोश पंजाबमधील आनंदपूरला पोहोचला. ही शहादत भारताच्या सनातन एकात्मतेची ग्वाही देते. “संस्कृती सबकी एक चिरंतन, खून रगों में हिंदू है” – हे सत्य आजही आपल्या शिरांमध्ये तितक्याच सामर्थ्याने धडकत आहे. धर्मरक्षणासाठी उभे राहण्याची ही परंपरा अनंत आहे आणि गुरु तेग बहादूर साहिब या परंपरेचे सर्वोच्च शिखर आहेत. गुरु तेग बहादूर साहिबांची शहीदी आजही आपल्या संस्कृतीचे रक्षण करण्याची प्रेरणा देते. हिंदू आणि शीख हे एकाच रक्ताचे आणि एकाच विचाराचे रक्षक आहेत, हीच या शहादतीची खरी फलश्रुती आहे. भारत एक आहे, संस्कृती एक आहे. गुरु तेग बहादुरजींची आपल्या धर्मासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याची ही परंपरा सदैव जिवंत राहील.
