भारतीय संस्कृतीकडे पाहताना अनेकदा आपण केवळ शांततेचा आणि अहिंसेचाच विचार करतो. परंतु, आपल्या पूर्वजांनी जीवनाचा जो विचार मांडला, तो अत्यंत व्यावहारिक आणि समतोल होता. भारतीय जनमानसात शस्त्र हे केवळ धातूचे एक साधन नाही, तर तो एक संस्कार आहे. दसऱ्याच्या दिवशी शस्त्रांची पूजा केली जाते ती त्या शस्त्रामागे असलेल्या उत्तरदायित्वाचे स्मरण करण्यासाठी असते. बाळ जन्माला आल्यावर त्याच्या उशाशी छोटे शस्त्र ठेवण्यापासून ते वीरपुरुषांच्या शौर्यगाथा सांगण्यापर्यंत, शस्त्र हे आपल्या जगण्याचा अविभाज्य भाग राहिले आहे.
आजच्या काळात शांततेच्या गप्पा मारणे सोपे आहे, पण ती शांतता टिकवण्यासाठी पाठीशी सामर्थ्य असावे लागते. ज्याच्याकडे प्रतिकार करण्याची शक्ती नाही, त्याने शांत राहणे ही त्याची मजबुरी ठरते. परंतु, ज्याच्याकडे शत्रूचा निःपात करण्याचे सामर्थ्य असूनही तो संयम पाळतो, त्याची शांती हा जगावर केलेला उपकार असतो. भारताने नेहमीच ‘शांतीसाठी शक्ती’ या तत्त्वाचा पुरस्कार केला आहे. आपण शस्त्र उचलतो ते कुणाला गुलाम बनवण्यासाठी नाही, तर कुणाचे गुलाम होऊ नये यासाठी.
या सगळ्याचा मूळ आधार म्हणजे ‘शस्त्र आणि शास्त्र’ यांचा समन्वय. शास्त्र आपल्याला ज्ञान देते, नीतिमत्ता शिकवते आणि जीवन कसे जगावे याचा मार्ग दाखवते. परंतु, केवळ ज्ञान असून चालत नाही; त्या ज्ञानाचे रक्षण करण्यासाठी शौर्याचे कवच आवश्यक असते. जर शस्त्राचे पाठबळ नसेल, तर महान संस्कृती आणि ज्ञानभांडारं देखील आक्रमकांकडून नष्ट केली जातात, हे इतिहासाने अनेकदा सिद्ध केले आहे. ज्ञानाला जेव्हा शौर्याची जोड मिळते, तेव्हाच ती संस्कृती टिकते आणि फुलते. शास्त्र आपल्याला ‘काय करावे’ हे शिकवते, तर शस्त्र आपल्याला ते करण्याची ‘संधी आणि सुरक्षितता’ उपलब्ध करून देते.
अध्यात्मिक अधिष्ठान
भारतीय संस्कृतीत देवतांच्या हातातील शस्त्रे वैश्विक सत्य आणि मानवी जीवनातील नैतिक संघर्षाची प्रबळ प्रतीके आहेत. भारतीय तत्त्वज्ञानाने शस्त्राला नेहमीच एका उदात्त ध्येयाशी जोडले आहे, जिथे बाह्य युद्धापेक्षा अंतर्मनातील विकारांवर विजय मिळवण्याला अधिक महत्त्व दिले गेले आहे.
न्यायाचे आणि अचूकतेचे प्रतीक भगवान विष्णूंच्या हातातील सुदर्शन चक्र हे केवळ एक संहारक शस्त्र आणि ‘कालचक्राचे’ प्रतीक मानले जाते. काळ कोणासाठीही थांबत नाही आणि त्याचे चक्र सतत फिरत राहते, हा संदेश यातून मिळतो. जेव्हा अधर्म शिगेला पोहोचतो, तेव्हा योग्य वेळी आणि योग्य रीतीने निसर्ग आपला न्याय निवाडा करतो, हेच सुदर्शन चक्राचे मूळ स्वरूप आहे.
प्रकृती आणि ऊर्जेचे संतुलन महादेवाचे त्रिशूळ हे मानवी अस्तित्वाच्या अतिशय खोल पैलूंचे प्रतिनिधित्व करते. हे ‘सत्व, रज आणि तम’ या तीन गुणांच्या नियंत्रणाचे प्रतीक आहे. तसेच, आध्यात्मिक भाषेत ते इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या तीन मुख्य नाड्यांमधील संतुलनाचे दर्शन घडवते. जेव्हा मनुष्य आपल्या या तिन्ही शक्तींवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने स्वयंभू होतो. त्रिशूळ हे सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि लय या तीन अवस्थांचेही सूचक आहे.
विकारांच्या संहाराची शक्ती देवी दुर्गेला ‘दशप्रहरणधारिणी’ म्हटले जाते, कारण तिच्या दहा हातांत दहा भिन्न देवांनी दिलेली शस्त्रे आहेत. ही शस्त्रे केवळ महिषासुरासारख्या बाह्य राक्षसाचा वध करण्यासाठी नाहीत, तर ती मानवी मनातील काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर या विकारांचा नायनाट करण्यासाठी आहेत. देवीचे प्रत्येक शस्त्र हे एका विशिष्ट गुणाचे किंवा संकल्पाचे प्रतीक आहे, जे मनुष्याला त्याच्या अंतर्गत अंधाराशी लढण्याची प्रेरणा देते.
भारतीय देवतांची ही आयुधे आपल्याला हेच शिकवतात की शक्तीचा वापर नेहमी धर्माच्या आणि सत्याच्या रक्षणार्थ, तसेच स्वतःच्या आत्मिक प्रगतीसाठीच केला पाहिजे.
प्राचीन भारतीय शस्त्र
भारतीय युद्धशास्त्राचा वारसा हा एका अत्यंत प्रगत विज्ञानाचे प्रतीक आहे. या विज्ञानाचा मुख्य उगम ‘धनुर्वेद’ या उपवेदात आहे. प्राचीन भारताने शस्त्रास्त्रांचे केलेले वर्गीकरण आजही आधुनिक लष्करी विज्ञानाच्या दृष्टीने तितकेच अचूक आणि तर्कसंगत वाटते.
धनुर्वेदानुसार शस्त्रास्त्रांच्या वापराच्या पद्धतीवरून त्यांचे चार मुख्य गटांत विभाजन केले जाते
१) अमुक्त: ही ती शस्त्रे आहेत जी हातात धरूनच चालवली जातात, ती कधीही शरीरापासून विलग केली जात नाहीत. उदा. तलवार, गदा, परशू आणि खंडा. ही शस्त्रे समोरासमोरच्या युद्धासाठी अत्यंत प्रभावी मानली जातात.
२) मुक्त: ही शस्त्रे शत्रूच्या दिशेने फेकून मारली जातात. यात भाला आणि चक्र यांचा समावेश होतो. आधुनिक भाषेत याला Projectile weapon म्हणतात.
३) मुक्तामुक्त: ही वैशिष्ट्यपूर्ण शस्त्रे असून ती फेकूनही मारता येतात आणि गरजेनुसार हातात धरूनही वापरता येतात. उदा. त्रिशूळ आणि लहान भाले.
४) यंत्रमुक्त: यंत्राच्या साहाय्याने प्रक्षेपित केली जाणारी शस्त्रे. यात धनुष्य-बाण हे प्रमुख असून ते प्राचीन काळातील क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा पाया मानले जाते.
ध्वनी लहरी आणि ऊर्जेचा संगम
भारतीय युद्धशास्त्राचे सर्वात मोठे रहस्य आणि सामर्थ्य म्हणजे ‘मंत्रास्त्र’. प्राचीन अस्त्रे केवळ शारीरिक ओढ किंवा यंत्राच्या शक्तीवर चालत नव्हती. विशिष्ट ध्वनी लहरींच्या साहाय्याने निसर्गातील ऊर्जेला एका विशिष्ट बिंदूवर केंद्रित करण्याचे तंत्र भारतीय ऋषींकडे होते. ‘ब्रह्मास्त्र’ किंवा ‘अग्न्यास्त्र’ यांसारखी अस्त्रे विशिष्ट मंत्रोच्चाराने सक्रिय केली जात. हे तंत्रज्ञान आजच्या Precision guided weapon सारखे कार्य करत असे, जिथे मंत्राच्या ध्वनी लहरी त्या अस्त्राला अचूक लक्ष्य शोधण्यासाठी आणि विध्वंसक ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी प्रेरित करत असत. प्राचीन भारतीय युद्धशास्त्र हे भौतिकशास्त्र, धातुशास्त्र आणि ध्वनी विज्ञानाचा एक अफाट मिलाफ होते.
भारतीय धातुशास्त्र
भारतीय शस्त्रांच्या निर्मितीमागे प्रगत भारतीय धातुशास्त्राचा मोठा वाटा होता. ज्या काळात जग लोखंडावर प्रक्रिया करण्याचे प्राथमिक धडे गिरवत होते, त्या काळात भारताने जगाला सर्वात प्रगत पोलाद भेट दिले होते. जागतिक शस्त्रास्त्रांचा पाया दक्षिण भारतात विकसित झालेले ‘वूट्झ स्टील’ हे जगातील पहिले ‘हाय-कार्बन’ पोलाद मानले जाते. या पोलादामध्ये कार्बनचे प्रमाण आणि लोखंडाची शुद्धता यांचे असे काही मिश्रण होते, ज्यामुळे तयार होणारी शस्त्रे कमालीची कठीण आणि लवचिक असत. या पोलादापासून बनवलेल्या तलवारीची धार इतकी अमोघ असे की, हवेत उडवलेल्या रेशमी केसाचेही ती दोन तुकडे करू शकत असे. इतिहासात प्रसिद्ध असलेल्या ‘दमास्कस’ तलवारी प्रत्यक्षात याच भारतीय पोलादा पासून बनवल्या जात होत्या.
भारतीय धातुशास्त्राचे दुसरे आश्चर्य म्हणजे दिल्लीचा १६०० वर्षे जुना ‘लोहस्तंभ’. कुतुब मीनार परिसरात उभा असलेला हा स्तंभ आजही उघड्यावर असूनही त्याला गंज लागलेला नाही. भारतीय कारागिरांनी लोखंडावर फास्फोरससारख्या घटकांचा वापर करून एक नैसर्गिक गंजरोधक लेख तयार करण्याचे तंत्र विकसित केले होते. हेच तंत्रज्ञान प्राचीन शस्त्रागारांतील तलवारी, ढाली आणि चिलखते शतकानुशतके सुस्थितीत ठेवण्यासाठी वापरले जात असे. यामुळेच आजही अनेक संग्रहालयांत शिवकालीन किंवा त्यापूर्वीची शस्त्रे आपली चकाकी टिकवून आहेत.
भारतीय शस्त्रपरंपरेचा कणा हा येथील प्रगत विज्ञान होते. या विज्ञानामुळेच भारतीय शस्त्रे केवळ युद्धभूमीवरच नाही, तर जागतिक व्यापारातही ‘अजेय’ ठरली.
महापुरुषांची शस्त्रांप्रती निष्ठा
भारतीय इतिहासात शस्त्र हे त्या काळातील महापुरुषांच्या चारित्र्याचा आणि निष्ठेचे अविभाज्य अंग होते. शस्त्राला ‘देवत्व’ बहाल करून राष्ट्ररक्षणाची प्रेरणा देण्याची एक समृद्ध परंपरा आपल्याकडे आहे. छत्रपती शिवरायांनी आपल्या तलवारींना ‘भवानी’, ‘तुळजा’ आणि ‘जगदंबा’ ही नावे देऊन त्यांना ईश्वरी शक्तीचा दर्जा दिला. शीखांचे दहावे गुरु श्री गुरु गोविंद सिंग जी यांनी शस्त्राला ‘अकाल पुरखाची’ म्हणजे परमेश्वराची ओळख मानले. . “शस्त्रहीन व्यक्ती कधीही स्वतःचे आणि धर्माचे रक्षण करू शकत नाही,” हा विचार त्यांनी प्रबळ केला. मेवाडचा स्वाभिमान जपणाऱ्या महाराणा प्रतापांचा भाला आजही त्यांच्या पराक्रमाची साक्ष देतो. या महापुरुषांच्या हातातील शस्त्रे ही शत्रूंसाठी संहारक होती, तसेच ती अन्याय निवारण्यासाठी आणि दुर्बलांच्या रक्षणासाठी उचललेली पवित्र आयुधे होती.
शीख शस्त्रपरंपरा
भारतीय शस्त्रपरंपरेत शीख गुरुंनी दिलेली जोड ही केवळ लष्करी इतिहासातील एक अध्यात्मिक क्रांती आहे. ही परंपरा ‘भक्ती’ आणि ‘शक्ती’ यांच्या संतुलनातून उभी राहिली आहे.
शीख धर्मातील सशस्त्र क्रांतीचा पाया पाचवे गुरु, श्री गुरु अर्जन देवजी यांच्या बलिदानात दडलेला आहे. मुघल अत्याचारांविरुद्ध शांततापूर्ण मार्गाने दिलेले हे बलिदान शीख इतिहासाला कलाटणी देणारे ठरले. त्यांचे सुपुत्र आणि सहावे गुरु, श्री गुरु हरगोविंद साहेब यांनी आपल्या वडिलांच्या बलिदानानंतर हे ओळखले की, धर्माच्या रक्षणासाठी आता केवळ माळा जपून चालणार नाही, तर तलवारही हाती धरावी लागेल. त्यांनी ‘मीरी’ (राजकीय सत्ता आणि शौर्य) आणि ‘पीरी’ (आध्यात्मिक सत्ता) अशा दोन तलवारी धारण केल्या. यातूनच ‘संत-सिपाही’ ही संकल्पना आकाराला आली.
शस्त्रांविषयीच्या भारतीय विचारांचे एक विलक्षण दर्शन सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात श्रीनगर येथे घडले, जेव्हा समर्थ रामदास स्वामी आणि गुरु हरगोविंद साहेब यांची भेट झाली. समर्थांनी गुरूंना सशस्त्र आणि घोड्यावर स्वार पाहून विचारले, “तुम्ही तर नानकचे वारसदार, मग हे शस्त्र कशासाठी?” तेव्हा गुरूंनी अत्यंत मार्मिक उत्तर दिले, “शस्त्र गरिबांच्या रक्षणासाठी आणि जालिमांच्या विनाशासाठी आहे.” हे ऐकून समर्थांनी त्यांचे कौतुक केले.
दहावे गुरु श्री गुरु गोविंद सिंग जी यांनी शस्त्रांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी ‘शस्त्र नाम माला’ या ग्रंथाची रचना केली. त्यांनी तलवारीला ‘भगवती’ (शक्तीचे रूप) संबोधून तिची स्तुती केली आहे. १६९९ मध्ये ‘खालसा’ पंथाची स्थापना करताना त्यांनी ‘कृपाण’ अनिवार्य केले. कृपाण हे ‘कृपा’ म्हणजे रक्षण आणि ‘आन’ म्हणजे सन्मान यांचे प्रतीक आहे. शिखांचे अजेय शस्त्र ‘खांडा’ हे दुहेरी पाते सत्याच्या सामर्थ्याचे दर्शन घडवते.
गुरु हरगोविंद साहेबांनी अमृतसरमध्ये ‘लोहगड’ किल्ला बांधला आणि शिखांना युद्धकलेचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली. आजही ‘गटका’ या युद्धकलेच्या माध्यमातून चक्रम्, खंडा आणि लाठी यांसारख्या शस्त्रांचे जतन केले जाते. होला मोहल्ला सारख्या उत्सवांतून हे शस्त्रवैभव आजही जगाला प्रेरणा देते.
शारीरिक साधना आणि शस्त्रकौशल्याचा वारसा
भारतात शस्त्र चालवणे हे केवळ युद्धाचे कौशल्य नसून ती एक ‘साधना’ आणि ‘संस्कार’ म्हणून पिढ्यानपिढ्या जोपासली गेली आहे. इथल्या मातीने शारीरिक सुदृढता आणि मानसिक एकाग्रतेचा मिलाफ असलेल्या अनेक युद्धकलांना जन्म दिला, ज्या आजही भारतीय शौर्याचे जतन करत आहेत.
केरळमधील ही कला जगातील सर्वात जुनी युद्धकला मानली जाते. यामध्ये लवचिकता, चपळता आणि मर्मस्थानांवरील आघातांचे सखोल ज्ञान दिले जाते. ही केवळ शस्त्रविद्या नसून ती एक जीवनपद्धती आहे. शीख परंपरेतील ‘गटका’ ही युद्धकला आत्मरक्षणासाठी आणि धार्मिक रक्षणासाठी विकसित झाली. यातील दांडपट्टा आणि लाठीच्या हालचाली शत्रूला थक्क करणाऱ्या असतात. महाराष्ट्रातील मर्दानी खेळ हे शिवकालीन युद्धकलेचे जिवंत रूप आहे. यात प्रामुख्याने दांडपट्टा, तलवार आणि विटा यांसारख्या शस्त्रांच्या कौशल्यांवर भर दिला जातो.
भारतीय युद्धकला आणि स्त्रीशक्ती
भारतीय संस्कृतीत शस्त्र केवळ पुरुषांची मक्तेदारी कधीच नव्हते. पौराणिक काळातील ‘शक्ती’च्या संकल्पनेपासून ते इतिहासातील मोगलविरोधी संघर्षापर्यंत, भारतीय स्त्रियांनी शस्त्राचा वापर अन्यायाविरुद्धचे प्रभावी साधन म्हणून केला आहे. नरकासुराच्या वधावेळी भगवान श्रीकृष्णाच्या बरोबरीने सत्यभामेने रणांगणात युद्ध केले होते. तिचे धनुर्विद्या आणि रथसंचालनातील कौशल्य हे स्त्रीशक्तीच्या लष्करी सामर्थ्याचे प्राचीन उदाहरण आहे.
राजा दशरथाच्या रथाचे सारथ्य करताना देवासुर संग्रामात कैकेयीने दाखवलेले शौर्य आणि समयसूचकता तिच्या शस्त्रविद्येतील निपुणतेची साक्ष देते. चालुक्य वंशातील राणी नायकीदेवी या राणीने १२ व्या शतकात मोहम्मद घोरीचा पराभव केला होता. आपल्या लहान मुलाला पाठीशी बांधून तिने ज्या प्रकारे तलवार चालवली, ते भारतीय इतिहासातील एक विस्मयकारक युद्धकौशल्य आहे. गोंडवानाची राणी दुर्गावती मोगल सम्राट अकबराच्या सैन्याविरुद्ध शेवटच्या श्वासापर्यंत लढली. तिचे भालाफेक आणि तलवारबाजीतील नैपुण्य अतुलनीय होते.
मोगल आणि आदिलशाहीसारख्या परकीय सत्तांविरुद्ध लढताना अनेक स्त्रियांनी तलवारीच्या जोरावर आपला स्वाभिमान राखला. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर मोगल बादशाह औरंगजेबाला ज्यांनी प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर टक्कर दिली आणि स्वराज्याचे रक्षण केले, त्या म्हणजे ताराबाई.
भारतीय युद्धकला जसे की कलरीपयट्टू, गटका आणि महाराष्ट्रातील मर्दानी खेळ यांमध्ये स्त्रियांनाही पुरुषांइतकेच कठोर प्रशिक्षण दिले जाई. या कल आत्मरक्षणाची ‘साधना’ होत्या. झाशीची राणी लक्ष्मीबाई किंवा कित्तूर चन्नम्मा यांसारख्या वीरांगना याच परंपरेचे आधुनिक रूप होत्या.
पारतंत्र्याच्या बेड्या तोडणारे मुक्तीचे साधन
जेव्हा भारत पारतंत्र्याच्या अंधारात होता, तेव्हा याच शस्त्रपरंपरेने मुक्तीचा मार्ग दाखवला. भारतीय सैनिकांच्या मनात धगधगत असलेल्या असंतोषाला शस्त्रानेच वाचा फोडली. मंगल पांडेंनी पुकारलेला बंडाचा पुकार देशभर पसरला.
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा राजकीय चळवळींना मर्यादा येऊ लागल्या, तेव्हा अभिनव भारत आणि हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन यांसारख्या संघटनांनी पुन्हा एकदा शस्त्राचा आधार घेतला. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांचे ठाम मत होते की, “शस्त्राशिवाय स्वातंत्र्य मिळवणे कठीण आणि ते टिकवणे अशक्य आहे.” सावरकरांनी लंडनहून गुप्तपणे धाडलेली पिस्तुले असोत किंवा भगतसिंगांनी संसदेत टाकलेला बॉम्ब; यामागील उद्देश हिंसा नसून आक्रमकाच्या मनात भीती निर्माण करणे आणि भारतीयांच्या मनगटात बळ भरणे हा होता. त्यांच्यासाठी शस्त्र हे अत्याचारातून मुक्ती देणारे दैवी साधन होते.
बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी लिहिलेल्या वंदे मातरम या गीताने क्रांतिकारकांना मोठी प्रेरणा दिली. या गीतात भारतमातेला केवळ एक भूभाग न मानता ती शस्त्रांनी सज्ज असलेली ‘दशप्रहरणधारिणी’ म्हणजेच दहा शस्त्रे धारण करणारी दुर्गा मानली गेली. क्रांतिकारकांनी या प्रतिमेतून हेच जनमानसात रुजवले की, जो देश आपल्या सीमांचे आणि संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठी शस्त्र सज्ज असतो, त्यालाच जगात सन्मान मिळतो. ही शस्त्रे अन्यायाचा छेद घेणारी आणि मानवी मुक्तीचा मार्ग प्रशस्त करणारी होती.
आधुनिक भारत आणि भविष्यातील शस्त्रसज्जता
एकेकाळी अश्मयुगातील पाषाण हत्यारांनी स्वसंरक्षण करणारा हा प्रदेश, आज अंतराळातून शत्रूचा वेध घेणाऱ्या क्षेपणास्त्रांपर्यंत पोहोचला आहे. भारताचे हे आधुनिक शस्त्रवैभव हे DRDO आणि इस्रो ISRO यांसारख्या संस्थांच्या अथक परिश्रमातून साकारलेले विज्ञानाचे अधिष्ठान आहे.
आज भारत ‘आत्मनिर्भर भारत’ मोहिमेमुळे शस्त्रास्त्रांच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होत आहे. जमिनीवरून हवेत झेपावणारी ‘आकाश’ क्षेपणास्त्र प्रणाली हे याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे; जे एकाच वेळी अनेक शत्रू विमानांना २५-३० किमीच्या टप्प्यात अचूकपणे टिपू शकते. हवाई दलाची ताकद वाढवणारे ‘तेजस’ लढाऊ विमान आणि समुद्रात भारताचे वर्चस्व सिद्ध करणारी पहिली स्वदेशी विमानवाहू नौका ‘आयएनएस विक्रांत’ हे भारताच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे जागतिक नमुने आहेत.
भारताची संरक्षणात्मक रणनीती ही ‘अग्नी’ आणि ‘पृथ्वी’ या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र मालिकेवर उभी आहे. जगातील सर्वात वेगवान क्रूझ क्षेपणास्त्र म्हणून ओळखले जाणारे ‘ब्रह्मोस’ शत्रूच्या काळजात धडकी भरवते. महत्त्वाचे म्हणजे, भारताने ही क्षेपणास्त्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि कोणत्याही परिस्थितीत डागण्यासाठी जमिनीच्या आत Missile Silos ही गुप्त कोठारे बांधली आहेत. ही यंत्रणा भारताला शत्रूच्या पहिल्या प्रहारानंतरही प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता प्रदान करते.
भारत आता सायबर युद्ध आणि अंतराळातील संरक्षणासाठीही सज्ज झाला आहे. ‘मिशन शक्ती’ द्वारे भारताने उपग्रहविरोधी (A-SAT) क्षमतेचे यशस्वी प्रदर्शन केले आहे. तसेच, शत्रूचे क्षेपणास्त्र हवेतच रोखण्यासाठी आपण स्वतःची बॅलिस्टिक मिसाईल डिफेन्स (BMD) यंत्रणा विकसित केली आहे. “शांतीसाठी शक्ती” या धोरणानुसार, भारताने हे स्पष्ट केले आहे की, जेव्हा तुमच्याकडे अत्याधुनिक रडार, अभेद्य सायलो आणि प्रगत क्षेपणास्त्रे असतात, तेव्हाच जागतिक शांततेत तुमच्या शब्दाला गांभीर्याने घेतले जाते. हे आधुनिक शस्त्रवैभव ‘विकसित भारताच्या’ अखंडतेची आणि सुरक्षिततेची सर्वात मोठी ग्वाही आहे.
शस्त्रनीती आणि नैतिकता
शस्त्रास्त्रांचे सामर्थ्य कितीही अफाट असले, तरी त्याचा वापर करणाऱ्याच्या मनातील विचार त्या शस्त्राचे स्वरूप ठरवत असतात. भारतीय संस्कृतीने जगाला प्रगत शस्त्रांसोबतच त्या शस्त्रांचा वापर करण्याची एक अत्यंत प्रगत आणि मानवी ‘शस्त्रनीती’ देखील दिली आहे. आपल्याकडे शस्त्राचा विचार ‘विनाश’ करण्यासाठी नाही, तर न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी केला गेला आहे.
शस्त्राचे मूळ सूत्र असे आहे की “शस्त्र योग्य हातात असेल तर ते संरक्षण करते आणि अयोग्य हातात असेल तर तो संहार ठरतो.” जेव्हा एखादे प्रगत क्षेपणास्त्र किंवा शस्त्र एका जबाबदार राष्ट्राकडे असते, तेव्हा ते जागतिक शांततेचे साधन बनते. मात्र, तेच शस्त्र जेव्हा एखाद्या दहशतवादी किंवा बेजबाबदार प्रवृत्तीकडे जाते, तेव्हा ती संपूर्ण मानवजातीसाठी आपत्ती ठरते. भारतीय परंपरेत म्हणूनच शस्त्र धारण करण्यापूर्वी ‘विवेक’ जागृत ठेवण्यावर भर दिला गेला आहे.
भारतीय शस्त्रनीती ही अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी अत्यंत कठोर आहे. शस्त्र हे कुणाला पीडा देण्यासाठी किंवा साम्राज्य विस्तारासाठी नसून, ते दुर्बलांच्या रक्षणासाठी असावे, हेच भारताचे जागतिक योगदान आहे. आजच्या अण्वस्त्रांच्या युगातही भारताचे “No First Use” हे धोरण याच प्राचीन शस्त्रनीतीतून आले आहे. आपली शस्त्रसज्जता ही जगाला घाबरवण्यासाठी नाही, तर जगाला हे सांगण्यासाठी आहे की, आम्ही स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ आहोत.
शस्त्र हेच राष्ट्राचे शील
शस्त्र हे केवळ युद्धाचे साधन नसून ते राष्ट्राचा स्वाभिमान, सामर्थ्य आणि शील आहे. भारतासाठी शस्त्र हे कधीच आक्रमणाचे प्रतीक राहिले नाही, तर ते नेहमीच ‘संरक्षणाचे कवच’ आणि ‘अन्यायाविरुद्धचा आवाज’ राहिले आहे. आपल्या संस्कृतीत विजयादशमीच्या दिवशी होणारी ‘शस्त्रपूजा’ ही आपल्याला या जाणीवेची आठवण करून देते की, हे राष्ट्र आपल्या पूर्वजांनी केवळ शब्दांनी नाही, तर रक्ताने सिंचले आहे. शस्त्रपूजा म्हणजे आपल्या संरक्षणाच्या साधनांप्रती व्यक्त केलेली कृतज्ञता आणि ती शस्त्रे नेहमी सत्याच्या बाजूने उभी राहतील, असा घेतलेला संकल्प आहे. ज्या समाजात शस्त्राचा विसर पडतो, तो समाज आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्यात अपयशी ठरतो.
इतिहासाचा एक क्रूर धडा असा आहे की, “ज्या राष्ट्राचे शस्त्र म्यान असते, त्याचे भविष्य नेहमीच अंधारात असते.” परावलंबित्व हे गुलामगिरीचे पहिले पाऊल असते. म्हणूनच, आज भारताने शस्त्रास्त्रांच्या क्षेत्रात ‘स्वयंपूर्ण’ होणे ही केवळ लष्करी गरज उरलेली नाही, तर ते आपले सांस्कृतिक कर्तव्य बनले आहे. जेव्हा भारत स्वतःची क्षेपणास्त्रे, लढाऊ विमाने आणि संरक्षण प्रणाली निर्माण करतो, तेव्हा तो केवळ लोखंडाला आकार देत नसून आपल्या स्वाभिमानाला आकार देत असतो.
आजचा भारत हा प्राचीन ‘धनुर्वेदा’चे ज्ञान आणि आधुनिक ‘तंत्रज्ञाना’ची शक्ती यांचा एक अपूर्व संगम आहे. आपण सामर्थ्यवान होणे म्हणजे जगाला धाकात ठेवणे नव्हे, तर जगाला हे सांगणे आहे की, या भूमीवर पुन्हा कधीही अन्यायाचा वरचष्मा होणार नाही. “शांती ही केवळ समर्थांनाच शोभते” या न्यायाने, भारत महासत्ता होण्यासाठी शस्त्रास्त्रांच्या बाबतीत आत्मनिर्भर होणे हाच खऱ्या शांतीचा मार्ग आहे. शस्त्र हे आपल्या संस्कृतीचे रक्षक आहे. जोपर्यंत हे राष्ट्र सुरक्षित आहे, तोपर्यंतच आपली शास्त्रे, कला आणि संस्कृती बहरत राहील. म्हणूनच, शस्त्राचा सन्मान हाच राष्ट्राचा सन्मान आहे.
