प्रस्तावना
इतिहासाचा एक अत्यंत क्रूर नियम आहे—जो समाज आपल्यावरील अन्यायाचा आणि नरसंहाराचा इतिहास विसरतो, त्याला पुन्हा एकदा त्याच भीषणतेचा सामना करावा लागतो. ‘नेव्हर अगेन’ (पुन्हा कधीही नाही!) असे शक्तिशाली आणि ऐतिहासिक ब्रीदवाक्य इस्रायलच्या केवळ घोषणेसाठी नाही, तर तिथल्या प्रत्येक यहूदीच्या नसानसांत भिनलेले आहे. हा केवळ भावनिक उद्गार नाही, तर दुसऱ्या महायुद्धात नाझींच्या छळछावण्यांमध्ये ६० लाख ज्यूंचे पद्धतशीर शिरकाण झाल्यानंतर संपूर्ण जगाला दिलेले ते एक जळजळीत उत्तर आहे.
परंतु, २०२६ च्या जागतिक पटलावर जेव्हा आपण ‘नाझा’ नावाच्या ८० मिनिटांच्या ब्रिटिश माहितीपटाचा उहापोह पाहतो, व्हेनिस चित्रपट महोत्सवात पाश्चात्त्य विचारवंतांनी दिलेले २५ मिनिटांचे स्टँडिंग ओव्हेशन पाहतो, तेव्हा एक गंभीर आणि तितकाच बोचरा प्रश्न उभा राहतो: जगाची ही तथाकथित मानवाधिकारवादी विवेकबुद्धी इतकी सोयीस्कर आणि निवडक कशी असू शकते?
७ ऑक्टोबरचा विसर?
कोणत्याही युद्धाचे विश्लेषण करताना युद्धाची पहिली ठिणगी कोणी टाकली, याचा संदर्भ वगळला तर तो वस्तुनिष्ठ अभ्यास राहत नाही, तर तो केवळ एकांगी प्रचार ठरतो. ७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी गाझामधून आलेल्या हमासच्या धर्मांध दहशतवाद्यांनी जे केले, ते आधुनिक मानवी इतिहासातील सर्वांत पाशवी कृत्य होते. एकाच दिवसात १,२०० हून अधिक निरपराध इस्रायली नागरिकांची घरे जाळून, लहान मुलांची, वृद्धांची आणि संगीत महोत्सवात सहभागी तरुणांची कत्तल करण्यात आली. महिलांवर अमानुष अत्याचार झाले, शेकडो निष्पापांना ओलीस ठेवून अंधाऱ्या बोगद्यांमध्ये डांबले गेले.
ज्या राष्ट्रावर असा प्राणघातक हल्ला होतो, त्या राष्ट्राने काय करावे? हातावर हात धरून बसावे? जगातील कोणत्याही सार्वभौम राष्ट्राचे पहिले आणि अंतिम कर्तव्य आपल्या नागरिकांचे रक्षण करणे हे असते. इस्रायल जर शांत बसला असता, तर हमास, हिजबुल्लाह आणि त्यांच्या पाठीराख्यांना स्पष्ट संदेश गेला असता की ज्यूंचे रक्त स्वस्त आहे. इस्रायलने सुरू केलेली कारवाई हा आक्रमक विस्तारवाद नव्हता, तर ती ‘अस्तित्वाची लढाई’ होती.
मानवी ढाली आणि ‘अदृश्य शहर’
माहितीपटात इस्रायली संरक्षण दलाने (IDF) वापरलेल्या आधुनिक तंत्रज्ञानावर, ‘लॅव्हेंडर’ किंवा ‘हबसोरा’ यांसारख्या अल्गोरिदम्सवर टीका करण्यात आली आहे. तंत्रज्ञानाने मानवी संवेदना बोथट केल्याचा आरोप लावला जातो. इस्रायली लष्कराने हे स्पष्ट केले आहे की, अंतिम निर्णय हा मानवीच होता. मात्र मूळ प्रश्न हा आहे की, इस्रायलला अशा तंत्रज्ञानाचा आधार का घ्यावा लागला?
हमास ही काही समोरासमोर रणांगणावर लढणारी सेना नाही. ती एक भूमिगत, कावेबाज दहशतवादी टोळी आहे. हमासने गेल्या दोन दशकांत आंतरराष्ट्रीय मदतीतून आलेल्या अब्जावधी डॉलर्सच्या सिमेंट आणि लोखंडाचा वापर शाळा, रुग्णालये, मशिदी आणि निवासी इमारतींच्या खाली शेकडो किलोमीटर लांबीचे बोगद्यांचे जाळे उभारण्यासाठी केला.
- रुग्णालयाच्या आयसीयूच्या खाली कमांड सेंटर चालवायचे.
- लहान मुलांच्या शाळांमधून इस्रायलवर रॉकेट्स डागायची.
- संयुक्त राष्ट्रांच्या मदत केंद्रांचा वापर दारूगोळा लपवण्यासाठी करायचा.
ही युद्धनीती आंतरराष्ट्रीय युद्धनियमांचे उघड उल्लंघन नाही का?
इस्रायलने लाखो पत्रके टाकून, फोन कॉल्स करून आणि ‘रूफ नॉकिंग’ तंत्राचा वापर करून नागरिकांना सुरक्षित स्थळी जाण्याचा इशारा दिला. हल्ला करण्यापूर्वी शत्रूच्या भूमीवरील नागरिकांना सावध करणारी लष्करी सेना तेव्हा मानवतावादी नव्हती का?
गाझाचे नागरिक पूर्णपणे निर्दोष कसे?
आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक अतिशय सोयीस्कर मांडणी केली जाते: ‘हमास वेगळा आणि गाझाचे नागरिक वेगळे.’ तत्त्वतः हे ऐकायला खूप उदारमतवादी वाटते. पण वस्तुस्थिती काय सांगते?
२००६ मध्ये गाझाच्या जनतेनेच हमासला बहुमताने सत्तेवर बसवले होते. जेव्हा ७ ऑक्टोबरला निष्पाप ज्यूंचे मृतदेह आणि रक्तबंबाळ झालेल्या इस्रायली मुलींना गाझाच्या रस्त्यांवरून फिरवले गेले, तेव्हा रस्त्यावर जमलेल्या गर्दीने मिठाई वाटून जल्लोष का केला? हमासने ओलीस ठेवलेल्या निष्पाप इस्रायली नागरिकांना सामान्य गाझावासीयांच्या घरांमध्ये, बेडरूममध्ये लपवून ठेवण्यात आले होते, हे नंतरच्या सुटका मोहिमांमध्ये उघड झाले नाही का?
तुम्ही घराखाली दारूगोळ्याचा साठा ठेवायचा आणि वर स्फोट झाला की जगासमोर अश्रू ढाळायचे, हा दुटप्पीपणा नाही तर काय आहे?
देशद्रोह आणि पाश्चात्त्य दांभिकता
या संपूर्ण वादातील सर्वांत धक्कादायक पैलू म्हणजे, या माहितीपटाची निर्मिती दोन इस्रायली नागरिकांनी—युव्हाल अब्राहम आणि रेचेल झोर यांनी केली आहे. लोकशाही आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा बुरखा पांघरून स्वतःच्याच देशाच्या सैन्याला, जे सैन्य स्वतःचा जीव धोक्यात घालून देशाचे रक्षण करत आहे, त्याला आंतरराष्ट्रीय मंचावर ‘युद्ध गुन्हेगार’ म्हणून उभे करणे याला काय म्हणावे?
युद्धकाळात देशाच्या गुप्तचर अधिकाऱ्यांच्या अपुऱ्या आणि दिशाभूल करणाऱ्या मुलाखती घेऊन, ‘द गार्डियन’सारख्या विचारसरणीच्या माध्यमांच्या तालावर नाचत व्हेनिस महोत्सवात रेड कार्पेटवर मिरवणे हा सरळ सरळ ‘बौद्धिक देशद्रोह’ आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला राष्ट्राच्या सुरक्षेपेक्षा आणि सार्वभौमत्वापेक्षा मोठे स्थान असू शकत नाही.
या तथाकथित मानवतावादी दिग्दर्शकांना हा प्रश्न का विचारला जात नाही: जेव्हा हमासने १,२०० निष्पापांना ठार केले, तेव्हा तुमची मानवतावादी कॅमेरे आणि संवेदनशीलता कोणत्या अंधाऱ्या खोलीत बंद होती?
संरक्षण तंत्रज्ञान की अपप्रचाराचे हत्यार?
माहितीपटात ‘नेझेक अगावी’ (अप्रत्यक्ष हानी) या संज्ञेचे भांडवल करून इस्रायल संरक्षण दलाची अशी प्रतिमा रंगवण्यात आली आहे, जणू काही इस्रायली सैन्य AI च्या तालावर निष्पापांच्या मृत्यूची आकडेमोड करून क्रूरपणे हल्ले करत आहे.
इस्रायली सैन्याने स्पष्ट केले आहे की, ‘लॅव्हेंडर’ ही केवळ माहितीचे संकलन करणारी डेटाबेस प्रणाली आहे; अंतिम निर्णय कमांडर आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे तज्ज्ञ असणाऱ्या लीगल ॲडव्हायझर्सच्या हाती असतो. नागरी हानी कमीत कमी व्हावी म्हणूनच अचूक क्षेपणास्त्रे आणि गुप्तचर तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. जर इस्रायलचा हेतू सरसकट संहाराचा असता, तर गाझा पट्टीसारख्या लहान भूभागावर २४ तासांत संपूर्ण विनाश घडवून आणण्याची क्षमता आयडीएफकडे होती. परंतु इस्रायलने जमिनीवर सैन्य उतरवून स्वतःच्या जवानांचे बलिदान दिले, कारण त्यांना नागरी हानी टाळायची होती. माहितीपटाने हे वास्तव सोयीस्करपणे नजरेआड केले आहे.
थोडक्यात
‘नाझा’सारखे माहितीपट पाश्चात्त्य जगात बौद्धिक टाळ्या मिळवू शकतील, आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार पटकावू शकतील; परंतु ते रणांगणातील रक्ताळलेले वास्तव बदलू शकत नाहीत. जोपर्यंत हमाससारख्या दहशतवादी मानसिकतेचा संपूर्ण बिमोड होत नाही तोपर्यंत इस्रायलची ही लढाई सुरूच राहील. ही लढाई केवळ इस्रायलच्या अस्तित्वाची लढाई नाही तर लढाई आहे संपूर्ण जगातील मानवतेसाठी!
