महाराष्ट्रातील महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये ठाणे, नवी मुंबई, नाशिक आणि पुणे यासारख्या २८ शहरांमध्ये मतदार तीन किंवा चार सदस्यीय प्रभाग पद्धतीनुसार मतदान करत आहेत. ही पद्धत पारंपरिक ‘एक प्रभाग–एक नगरसेवक’ या मॉडेलपासून वेगळी आहे. या बदलामुळे मतदानाच्या दिवशीची प्रक्रिया बदलते. या शहरांतील मतदारांना एका मतदान केंद्रावर एकाच भेटीत तीन किंवा चार स्वतंत्र मते नोंदवावी लागतात. महाराष्ट्रातील महानगरपालिकेसाठी मतदान उद्या (१५ जानेवारी) रोजी होणार असून मतमोजणी १६ जानेवारी रोजी होईल. आम्ही ही प्रणाली आणि मतदान प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने समजावून सांगितली आहे.
https://www.facebook.com/share/r/183GWK2RpN
चार सदस्यीय प्रभाग पद्धत म्हणजे काय?
बहुसदस्यीय प्रभाग पद्धतीनुसार, एका महानगरपालिका प्रभागातून एकाऐवजी तीन किंवा चार नगरसेवक निवडले जातात. महानगरपालिका अशा अनेक प्रभागांपासून बनलेली असते. मोठ्या शहरी केंद्रांतील लोकसंख्येनुसार प्रतिनिधित्व सुसंगत राहावे यासाठी राज्य निवडणूक आयोगाने ही प्रणाली लागू केली आहे. प्रत्यक्षात एका प्रभागातून तीन किंवा चार नगरसेवक निवडले जातात आणि त्या प्रभागातील प्रत्येक मतदाराला प्रत्येक जागेसाठी एक अशा अनेक मते नोंदवावी लागतात. ही सर्व मते देणे बंधनकारक असून प्रत्येक मत स्वतंत्र नगरसेवकाच्या जागेशी संबंधित असते.
ही प्रणाली का सुरू करण्यात आली?
निवडणूक अधिकाऱ्यांच्या मते, दाट लोकसंख्या असलेल्या शहरी भागांमध्ये व्यापक प्रतिनिधित्व मिळावे, प्रभागांची संख्या कमी ठेवूनही प्रमाणानुसार प्रतिनिधित्व कायम राहावे आणि मतदारांना त्यांच्या परिसरातून एकापेक्षा अधिक प्रतिनिधी निवडण्याची संधी मिळावी, यासाठी बहुसदस्यीय प्रभाग पद्धत राबवण्यात आली आहे. चार सदस्यीय प्रभागांमध्ये उमेदवारांची संख्या मोठी असल्याने एकापेक्षा अधिक बॅलेट युनिट्सची आवश्यकता भासते.
अनेक मते नोंदवण्याची प्रक्रिया
ईव्हीएम सुरू झाल्यानंतर मतदार पहिल्या बॅलेट युनिटवर एका उमेदवारासमोरचे बटण दाबतो. पुष्टी झाल्यानंतर यंत्र मतदाराला अनुक्रमे दुसरे, तिसरे आणि आवश्यक असल्यास चौथे मत नोंदवण्यास सांगते. प्रत्येक मत स्वतंत्रपणे नोंदवले जाते आणि ‘बीप’ आवाज व व्हीव्हीपॅट स्लिपद्वारे त्याची पुष्टी होते. तीन सदस्यीय प्रभागात तीन वेळा किंवा चार सदस्यीय प्रभागात चार वेळा मतदान न केल्यास यंत्र ‘बीप’ देत नाही किंवा व्हीव्हीपॅट स्लिपही देत नाही. मतदार एकाच पक्षाच्या तीन किंवा चार उमेदवारांना मते देऊ शकतो किंवा वेगवेगळ्या पक्षांतील अथवा अपक्ष उमेदवारांमध्ये मते विभागू शकतो. इच्छेनुसार एक किंवा अधिक मतांसाठी ‘नोटा’ (NOTA) हा पर्यायही निवडता येतो.
मतदानाची पूर्तता
तीन किंवा चारही मते नोंदवल्यानंतरच मतदान प्रक्रिया पूर्ण होते. मध्येच ईव्हीएम मतदान अंतिम करत नाही. चौथे मत नोंदवल्यानंतर मतदार मतदान कक्षातून बाहेर पडतो.
मतदार चारपेक्षा कमी मते देऊ शकतो का?
नाही. चार सदस्यीय प्रभागांमध्ये मतदारांनी सर्व तीन किंवा चारही मते देणे आवश्यक आहे. एखाद्या जागेसाठी कोणत्याही उमेदवाराला मत द्यायचे नसल्यास त्या मतासाठी ‘नोटा’ निवडावे लागते.
मतदान अधिकाऱ्यांची भूमिका काय असते?
मतदान अधिकारी मतदान प्रक्रिया कशी आहे हे समजावून सांगू शकतात आणि मतदारांना किती मते द्यायची आहेत याची माहिती देऊ शकतात. मात्र कोणत्याही उमेदवाराची किंवा पक्षाची शिफारस करणे, सूचित करणे किंवा मतदाराच्या निवडीवर कोणत्याही प्रकारे प्रभाव टाकणे त्यांना अनुमत नाही. नव्या प्रणालीशी मतदार परिचित होत असल्याने मतदानाच्या सुरुवातीच्या तासांत मतदानासाठी अधिक वेळ लागण्याची शक्यता आहे.
मुंबईतील मतदारांनाही चार वेळा मतदान करावे लागते का?
नाही. महाराष्ट्रातील महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये मुंबई हा एकमेव अपवाद आहे. राज्यातील इतर भागांपेक्षा वेगळे, बृहन्मुंबई महानगरपालिका (बीएमसी) निवडणुकांमध्ये अद्याप एक सदस्यीय प्रभाग पद्धतच लागू आहे. या पद्धतीनुसार एका प्रभागातून एकच नगरसेवक निवडला जातो आणि प्रत्येक मतदार एकच मत देतो. मुंबईत २२७ प्रभाग असून प्रत्येक प्रभागातून एक अशा २२७ नगरसेवकांची निवड होते.
मतदारांना अनेक मतदान केंद्रांवर जावे लागते का?
नाही. महाराष्ट्रातील बहुसदस्यीय प्रभाग पद्धतीनुसार मतदारांना अनेक मतदान केंद्रांवर जाण्याची किंवा वेगवेगळ्या निवडणुकांमध्ये सहभागी होण्याची गरज नाही. एका मतदान सत्रात, त्याच प्रभागातील तीन किंवा चार प्रतिनिधी निवडणे अपेक्षित आहे.
