मृत्यूचे वास्तव अटळ असते, पण जेव्हा शेकडो उद्ध्वस्त कुटुंबांचा आणि सीमेवरील बांधवांचा आधारवड अचानक कोसळतो, तेव्हा केवळ माणसे नाही, तर इथली मातीही पोरकी होते. नाना पाटेकर गेले. ही बातमी काळजावर थेट घाव घालणारी आहे. पडद्यावरचा हा रांगडा नट खऱ्या आयुष्यातला महानायक होता. अभिनयाचे अनेक विक्रम त्यांनी लीलया गाठले. पण त्याहून कितीतरी मोठे आणि उदात्त होते त्यांचे सामाजिक काम. महाराष्ट्राच्या मातीशी, इथल्या बळीराजाशी आणि देशाच्या सीमेवर लढणाऱ्या जवानांशी त्यांची नाळ घट्ट जोडलेली होती. ते केवळ वातानुकूलित खोलीत बसून हळहळ व्यक्त करणारे नव्हते. ते थेट बांधावर आणि सीमेवर धावून जाणारे, लोकांचे अश्रू पुसणारे ‘नाना’ होते. आज ते आपल्यात नाहीत, ही पोकळी कधीही न भरून निघणारी आहे. आज पुन्हा एकदा महाराष्ट्रावर भीषण दुष्काळाचे सावट घोंघावत असताना नानांची आणि त्यांच्या कार्याची आठवण अधिकच प्रकर्षाने येते. त्यांच्या या भगीरथ कार्याला दिलेली ही कृतज्ञतापूर्वक आदरांजली.
‘निर्मला–गजानन‘ फौंडेशनचा पाया
कोणतेही लोकोत्तर काम एका रात्रीत शून्यातून उभे राहत नाही. त्याला आधीच्या प्रामाणिक प्रयत्नांची आणि निस्वार्थ संस्कारांची जोड असते. नानांच्या सामाजिक कार्याची पाळेमुळे त्यांच्या आई-वडिलांच्या संस्कारांत रुजलेली होती. आपली आई निर्मला आणि वडील गजानन पाटेकर यांच्या स्मरणार्थ नानांनी ‘निर्मला गजानन फाऊंडेशन’ची स्थापना केली होती. देशभरात शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रात या संस्थेने शांतपणे पण मोठे काम उभे केले. नुसत्या गप्पा मारण्यापेक्षा प्रत्यक्ष कृतीवर नानांचा भर होता. भारतीय लष्कराविषयी त्यांच्या मनात कमालीचा आदर होता. हा आदर केवळ भाषणांपुरता नव्हता. याच कृतज्ञतेपोटी त्यांनी लष्करासोबत खांद्याला खांदा लावून जम्मू, काश्मीर आणि लडाखमधील तब्बल ४५ ‘आर्मी गुडविल स्कूल्स’ दत्तक घेतली. सीमेवर लढणाऱ्या जवानांप्रती आणि तिथल्या नागरिकांप्रती असलेली ही थेट बांधिलकी होती. सप्टेंबर २०२५ मध्ये जेव्हा राजौरी आणि पूंछ जिल्ह्यांमध्ये ‘ऑपरेशन सिंदूर’नंतर सीमेपलीकडून गोळीबार झाला, तेव्हा तिथले जनजीवन विस्कळीत झाले होते. अशा वेळी नानांचे हे फाऊंडेशन तातडीने लष्कराच्या साथीने तिथे पोहोचले. त्यांनी गोळीबाराने बाधित झालेल्या ११७ कुटुंबांना ४२ लाख रुपयांची पुनर्वसन मदत दिली. पडद्यावरचा हा नट खऱ्या आयुष्यातही सीमेवर जाऊन लोकांच्या पाठीशी ठामपणे उभा राहिला. राष्ट्रीय एकात्मतेचा, सामाजिक बांधिलकीचा आणि देशसेवेचा हाच धागा त्यांनी महाराष्ट्रातही गुंफला होता.
अश्रू पुसणाऱ्या ‘नाम‘चा उदय
सीमेवर देशासाठी प्राण पणाला लावणाऱ्या जवानांप्रती जितकी कृतज्ञता, तितकीच आस्था काळ्या मातीत घाम गाळणाऱ्या बळीराजाविषयी नानांच्या मनात होती. विदर्भ आणि मराठवाड्यातील शेतकरी जेव्हा नापिकी आणि कर्जबाजारीपणाला कंटाळून गळफास घेतो, तेव्हा तो एकटा जात नाही. तो मागे एक संपूर्ण उद्ध्वस्त आणि दिशाहीन कुटुंब सोडून जातो. एकाकी पडलेली पत्नी, कोवळी अनाथ मुले आणि डोक्यावर सावकारी कर्जाचा डोंगर, असे ते भीषण चित्र असते. याच अस्वस्थतेतून नाना आणि मकरंद अनासपुरे यांनी एकत्र येत ‘नाम फाऊंडेशन’ची स्थापना केली. काळोखात नानांनी आशेचा किरण दाखवला. ते स्वतः दुष्काळी गावांच्या बांधावर गेले. या माऊलींचे अश्रू पुसले. “रडायचं नाही, लढायचं,” हा जगण्याचा मंत्र त्यांनी आत्मीयतेने दिला. असंख्य कुटुंबांना तातडीची आर्थिक मदत दिली. पण केवळ पैशांची मदत देऊन ते थांबले नाहीत. त्यांनी या महिलांना शिलाई मशिन्स दिल्या. शेळीपालनासाठी मदत केली. कुटीर उद्योगांना चालना दिली. त्यांना स्वतःच्या पायावर उभे करण्याचे काम केले. मुलांच्या शिक्षणाची आणि भविष्याची जबाबदारी घेतली. शून्यात नजर लावलेल्या डोळ्यांत पुन्हा एकदा आत्मविश्वासाची ज्योत पेटवली.
जलसंधारणाची कथा
दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात करायची असेल, तर पाणी अडवणे आणि जिरवणे हाच एकमेव मार्ग आहे, हे नानांनी अचूक ओळखले. त्यांनी गावेच्या गावे दत्तक घेतली. नद्यांचे आणि ओढ्यांचे खोलीकरण सुरू केले. जेसीबी आणि पोकलेन मशिन्स गावागावांत पोहोचल्या. नद्यांमधला वर्षानुवर्षांचा साचलेला गाळ काढला. जागोजाग बंधारे बांधले. हे काम केवळ पैशाच्या जोरावर झाले नाही. त्यात लोकांचा उत्स्फूर्त सहभाग होता. गावकऱ्यांचे श्रमदान होते. नानांनी गावागावांत जाऊन लोकांमध्ये एक नवी ऊर्जा आणि ईर्ष्या निर्माण केली. सरकारी यंत्रणेची आणि लालफितीच्या कारभाराची वाट न पाहता लोक स्वतः हातात खोरे आणि टिकाव घेऊन नदीपात्रात उतरले. कोरड्या नद्यांना त्यांनी पुन्हा जिवंत केले. काढलेला गाळ शेतकऱ्यांनी शेतात टाकला. यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढली. पावसाचे पडणारे पाणी जमिनीत जिरायला लागले. पाणीटंचाईने होरपळणाऱ्या गावांमध्ये पुन्हा हिरवळ दिसू लागली. आज नाना नसताना, त्यांनी उभे केलेले हे जलसंधारणाचे काम संपूर्ण राज्यासाठी एक शाश्वत आणि दिशादर्शक मॉडेल ठरले आहे.
पारदर्शकतेचा आणि विश्वासाचा वस्तुपाठ
सध्या अनेकदा सामाजिक संस्थांवरून लोकांचा विश्वास उडत असतो. मदतीचा पैसा योग्य जागी जातो की नाही, अशी रास्त शंका लोकांच्या मनात असते. अशा साशंकतेच्या काळात नानांच्या नेतृत्वाखालील संस्थांनी पारदर्शकतेचा उत्तम आणि नवा आदर्श निर्माण केला. लोकांकडून मिळणारा एक-एक पैसा योग्य जागी आणि गरजूंपर्यंत पोहोचेल, याची काटेकोर काळजी घेतली गेली. नानांच्या प्रामाणिकपणावर संपूर्ण देशाने आणि महाराष्ट्राने प्रेम केले. ‘नाम’च्या टीमने नियोजनबद्ध पद्धतीने काम केले. गरजूंची निवड करणे, कामाची अंमलबजावणी करणे, याचा एक शिस्तबद्ध आणि पारदर्शक आराखडा तयार केला. प्रशासकीय खर्च कमीत कमी ठेवून जास्तीत जास्त निधी थेट लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे कसब त्यांनी साधले. नानांनी हा लोकांचा विश्वास शेवटच्या श्वासापर्यंत सार्थ ठरवला.
दुष्काळात जाणवणारी उणीव
आज पुन्हा एकदा हवामान बदलाचे संकट गडद होत आहे. पावसाचा लहरीपणा वाढला आहे. आजच्या या अस्मानी संकटात नानांची उणीव प्रत्येक पावलावर जाणवेल. दुष्काळ पडला की आपले नाना धावून येतील, हा इथल्या शेतकऱ्यांचा विश्वास होता. आज तो माणूस आपल्यात नाही. पण त्यांनी उभे केलेले ‘नाम’चे जलसंधारणाचे मॉडेल आपल्यासमोर आहे. ते आज प्रत्येक गावाने राबवण्याची गरज आहे. नानांनी केवळ पाणी अडविण्याचे काम केले नाही, तर त्यांनी राज्यभरात माणुसकीचा झरा पुन्हा मोकळा केला. आज शेतकरी आणि सामान्य माणूस पुन्हा एकदा संकटात असताना, समाजाने नानांच्या या कार्यातून प्रेरणा घेऊन त्यांना श्रद्धांजली वाहायला हवी. नाना पाटेकर यांनी जे नि:स्वार्थ काम उभे केले, त्याचे स्मरण कायमच होत राहील. नाना पाटेकर यांचा देह जरी आज आपल्यात नसला, तरी त्यांचे विचार, त्यांचा कणखर आवाज आणि त्यांचे कार्य इथल्या मातीत कायम जिवंत राहील. या मातीतील महानायकाला भावपूर्ण आदरांजली…
