महाराष्ट्रात आणि देशात अभिजित दीपके यांच्या रूपाने एक नवीन दलित नेतृत्व उभे राहते आहे. आजवरच्या प्रस्थापित दलित नेतृत्वाला यामुळे आव्हान मिळाले असून महाराष्ट्रातील आणि देशातील दलित तरुण अभिजित दीपके यांच्यावर किती विश्वास टाकतात, ते आता दिसेलच.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सन १९५६ मध्ये महानिर्वाण झाल्यानंतर रिपब्लिकन पक्षांचे असंख्य गट आणि पुढे ‘दलित पँथर’सारख्या संघटनांनी या दलित चळवळीला आक्रमक आणि वैचारिक दिशा दिली. मात्र, गेल्या काही दशकांत महाराष्ट्रातील आणि पर्यायाने देशातील दलित राजकारण एका विशिष्ट साच्यात अडकल्याचे चित्र पाहायला मिळते.
गटातटात विभागलेले नेते, मूळ प्रश्नांपेक्षा केवळ अस्मितेच्या मुद्द्यांवर होणारे राजकारण आणि प्रस्थापित व्यवस्थेशी जुळवून घेण्याची प्रवृत्ती यामुळे आजच्या तरुण वर्गामध्ये काहीशी निराशा आणि पोकळी निर्माण झाली होती. नेमक्या याच पार्श्वभूमीवर, ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ (CJP) चे संस्थापक अभिजित दीपके यांच्या रूपाने एक नवे, तरुण आणि आश्वासक दलित नेतृत्व पुढे येत असून, त्यांनी प्रस्थापित दलित नेतृत्वासमोर एक मोठे आणि अभूतपूर्व आव्हान उभे केले आहे.
आजचा शहरी दलित तरुण हा उच्चशिक्षित आहे. तो जागतिक घडामोडींचे भान ठेवणारा आणि तंत्रज्ञानाशी जोडलेला आहे. या नव्या पिढीला केवळ भावनिक आणि प्रतिकात्मक मुद्द्यांवर राजकारण करणारे जुन्या पिढीतील दलित नेते नको आहेत. त्याचवेळी त्यांना घराणेशाहीतून येणारे आणि एकच विख्यात आडनाव लावणारे नवे दलित नेतृत्वही नको आहे. ही पोकळी अभिजित दीपके भरून काढताना दिसत आहेत. त्यांना याच कारणामुळे दलित तरुणांमध्ये वाढती स्वीकारार्हता मिळताना दिसते आहे.
सध्याचे प्रस्थापित दलित नेतृत्व हे बहुतांश वेळा जुन्याच राजकीय समीकरणांमध्ये अडकलेले दिसते. समाजाचे मूळ प्रश्न रस्त्यावर उतरून सोडवण्याऐवजी केवळ निवेदने देण्यावर किंवा पारंपारिक पद्धतीने निवडणुका लढवण्यावर प्रस्थापित दलित नेत्यांचा भर दिसतो. यामुळे तरुण वर्गाचा प्रस्थापित नेत्यांवरून विश्वास उडू लागला होता. या तरुणांना एक नवे, गतिमान आणि त्यांच्या भाषेत बोलणारे नेतृत्व हवे होते. ते अभिजित दीपके यांच्या कृतीशील राजकारणात त्यांना गवसले आहे.
दीपके यांचा राजकीय उदय हा पारंपारिक चौकटीला पूर्णपणे छेद देणारा आहे. त्यांनी स्थापन केलेली ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ (CJP) हे नावच एकूण प्रस्थापित राजकीय संस्कृतीवरील एक उपहासात्मक भाष्य आहे. दीपके यांची कार्यशैली आजच्या डिजिटल युगातील हत्यारांनी सज्ज असलेली आहे. ते बंद दाराआड रणनीती आखण्यापेक्षा थेट जनतेशी संवाद साधण्यावर भर देतात.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, दीपके यांनी डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा प्रभावी वापर केला आहे. विद्यार्थ्यांचे प्रश्न असोत वा समाजातील इतर कोणत्याही घटकाचे प्रश्न, ते थेट सोशल मीडियावरून लाईव्ह येत आपले विचार अत्यंत स्पष्टपणे मांडतात. हा ‘रिअल-टाईम’ आणि थेट संवाद तरुणांना प्रचंड भावतो. त्यांच्या या डिजिटल उपस्थितीमुळे त्यांना पारंपरिक माध्यमांवर किंवा राजकीय मध्यस्थांवर अवलंबून राहावे लागत नाही. तरुणांशी नाळ जोडण्याची ही पद्धत प्रस्थापित दलित नेत्यांसाठी पूर्णपणे नवीन आणि आव्हानात्मक आहे.
कोणत्याही मोठ्या राजकीय वारशाशिवाय तरुणांची मोठी फळी उभी करणे, हे दीपके यांचे यश आहे. यामुळे प्रस्थापित पक्षांच्या पारंपारिक व्होटबँकेला आणि त्यांच्या राजकीय वर्चस्वाला धक्का बसला आहे. दीपके आता प्रत्यक्ष राजकारणात उतरतात का आणि निवडणूक लढविलीच तर दलित मतपेढीला कसे आवाहन करतात, हे पाहावे लागेल.
पुढच्या काळात अभिजित दीपके यांना आता प्रस्थापित व्यवस्थेवरील टीकेसोबतच दलित समाजाच्या शाश्वत प्रगतीसाठी एक ठोस सकारात्मक कार्यक्रम (Positive Agenda) जनतेसमोर मांडावा लागेल. शिक्षण, रोजगार निर्मिती, आर्थिक सक्षमीकरण आणि सामाजिक सलोखा यांसारख्या मुद्द्यांवर त्यांची भविष्यातील धोरणे काय असतील, यावर त्यांचे दीर्घकालीन राजकीय यश अवलंबून असेल.
अभिजित दीपके यांच्या निमित्ताने महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या दलित राजकारणात आलेली ही नवी लाट प्रस्थापित दलित नेत्यांना आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडत आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा विचार दीपके आज डिजिटल युगात नव्या संदर्भांसह प्रत्यक्ष अंमलात आणताना दिसत आहेत. या संघर्षामुळे दलित राजकारणाला आलेली मरगळ दूर होऊन, एक नवी, लढाऊ आणि आश्वासक पिढी राजकारणाच्या मुख्य प्रवाहात येत आहे. हे नवे नेतृत्व भविष्यात कोणती दिशा घेईल हे येणारा काळच ठरवेल…
