मूलभूत ओळख
महादेव कोळी / महादेव कोली हे या जमातीचे मुख्य नाव आहे. डोंगर कोळी, राज कोळी, भवाळी कोळी ही पर्यायी नावे आहेत. महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात हा समुदाय अनुसूचित जमाती म्हणून अधिसूचित आहे. महाराष्ट्राच्या यादीत अनु. क्र. २९ वर महादेव कोळी, डोंगर कोळी, राज कोळी असा एकत्रित उल्लेख आहे.
भाषा आणि बोली
मातृभाषा मराठी आणि लिपी देवनागरी आहे. बोली घाटी-कोळी बोली आहे. यात जुन्या मराठी शब्दांसह वारली आणि भिलोरी बोलीचा प्रभाव आहे. पुण्याच्या जुन्नर-आंबेगाव पट्ट्यात अहिराणीचा तर नाशिक-त्र्यंबक पट्ट्यात डांगी बोलीचा प्रभाव दिसतो. तरुण पिढी प्रमाण मराठी आणि हिंदीत द्विभाषिक झाली आहे.
कुळ व्यवस्था, गोत्र आणि उपगट
समाजाची रचना २४ बहिर्विवाही कुळांवर आधारित आहे आणि ते कुळाचे नाव आडनाव म्हणून वापरतात – साबळे, भांगरे, मुंढे, बांगरे, गवारी, शेलार, जाधव, पवार, घारे, हांडे, वाघ, थोरात, उंबरकर इत्यादी. प्रत्येक कुळाचे एक देवक असते – वाघ कुळ वाघाला मारत नाही, पिंपळ कुळ पिंपळ तोडत नाही. हे पर्यावरणीय नैतिकतेचे प्रतीक आहे. वैदिक गोत्र थेट नाही, कुळालाच गोत्रसदृश मान्यता आहे.
अर्थव्यवस्था
पारंपरिकरित्या शिकारी-संग्राहक आणि योद्धे असलेला समुदाय आज मोठ्या प्रमाणात शेती करतो. डोंगरउतारावर पायऱ्यांची शेती मुख्य आहे. भात, नागली, वरी, भगर, गहू ही प्रमुख पिके. औषधी वनस्पतींचे प्रचंड पारंपरिक ज्ञान त्यांच्याकडे आहे. मोहफूल, हिरडा, बेहडा, करवंद, जांभूळ, मध संकलन आजही उपजीविकेचा भाग आहे. वन हक्क कायदा २००६ मुळे वनपट्टे मिळाले आहेत. हस्तकला – बांबूपासून टोपल्या, सुपे, दोरखंड वळणे, लाकडी औताचे काम. महिलांचे चापा फुलांच्या माळा गुंफणे हे विशेष कौशल्य. आधुनिक रोजगार – तरुण पिढी पुणे, नाशिक, मुंबईत बांधकाम मजूर, सुरक्षा रक्षक, एसटी चालक, पोलीस, सैन्य भरती आणि दुग्ध व्यवसायाकडे वळली आहे.
धर्म, सण आणि जत्रा परंपरा – पूर्ण विस्तार
मुख्य धर्म लोक-हिंदू धर्म आहे. आराध्य महादेव आणि पवित्र स्थान भीमाशंकर. लोकदेवता – खंडोबा, म्हसोबा, वाघोबा, हिरवा देव. ते स्वतःला वाल्मिकी ऋषींचे वंशज मानतात. सण – शिमगा हा सर्वात मोठा सण, पाच दिवस लेझीम, ढोल-ताशा, वीर नाच.
जत्रा परंपरा – सामाजिक एकत्रीकरणाचे केंद्र
मानववंशशास्त्रानुसार महादेव कोळी जमातीच्या सांस्कृतिक जीवनात जत्रांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या जत्रा केवळ धार्मिक उत्सव नाहीत तर तीन प्रमुख कार्ये करतात – देवतेची उपासना, विखुरलेल्या कुळांची भेट आणि आर्थिक बाजार. पावसाळ्यात डोंगरावर विखुरलेले पाडे हिवाळ्यात जत्रेच्या निमित्ताने एकत्र येतात.
अ) प्रमुख जत्रा :
१. त्र्यंबकेश्वर महाशिवरात्री जत्रा – त्र्यंबकेश्वर हे महादेव कोळ्यांचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र आणि बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. महाशिवरात्रीला नाशिक आणि पुणे जिल्ह्यातील हजारो कोळी कुटुंबे येथे येतात. येथे कुळाच्या देवकाची पूजा केली जाते आणि वर्षभराचे सुख-शांतीसाठी नवस बोलला जातो.
२. भीमाशंकर जत्रा – भीमाशंकर हे बारा ज्योतिर्लिंगापैकी एक आणि आराध्य दैवत. श्रावण महिन्यात आणि महाशिवरात्रीला येथे मोठी जत्रा भरते. जुन्नर आणि आंबेगाव तालुक्यातील कोळी पायी वारी करून जंगलातून येथे येतात. ही वारी म्हणजे निसर्गाशी असलेले नाते दर्शवते.
३. घोडेगाव काळूबाई जत्रा – जुन्नर तालुक्यातील घोडेगावची काळूबाई ही अनेक कुळांची कुलदेवी आहे. चैत्र पौर्णिमेला तीन दिवस जत्रा भरते. येथे महिला कुलदेवीला नारळ-खण अर्पण करतात आणि येथेच लग्न जुळवण्याचीही प्रथा आहे. त्यामुळे या जत्रेला वधू-वर शोधण्याची जत्रा असेही म्हणतात.
४. निंबगिरी जत्रा आणि म्हसोबा जत्रा – निंबगिरीचा म्हसोबा आणि वाघोबा हे जंगलाचे रक्षक मानले जातात. शेतीच्या सुरुवातीला आणि कापणीनंतर येथे जत्रा भरते. शेती चांगली होण्यासाठी बकरा बळीची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
ब) जत्रेतील विशेष विधी:
१. भगत अंगात येणे – भगत हा पारंपरिक वैदू आणि न्यायाधीश असतो. जत्रेत भगताच्या अंगात देव येतो आणि त्याच्या माध्यमातून गावातील वाद, चोरी, जमिनीचे भांडण मिटवले जातात.
२. निखाऱ्यावर चालणे, वीर नाच आणि लेझीम – हे युद्ध-कलेचे आणि योद्धा परंपरेचे अवशेष आजही जपले आहेत. तरुण मुले वीर नाचातून आपल्या पूर्वजांच्या शौर्याचे सादरीकरण करतात.
३. जत्रेचा बाजार – जत्रेच्या ठिकाणी आठवडे बाजार भरतो, जेथे बांबूच्या टोपल्या, औषधी वनस्पती, मध, जनावरांची खरेदी-विक्री होते. या जत्रा महादेव कोळी समाजाला हिंदू परंपरेशी जोडत असल्या तरी त्यातील देवक पूजा, वाघोबा पूजा आणि भगत प्रथा ही त्यांची स्वतंत्र आदिवासी ओळख टिकवून ठेवते.
शिवनेरीवरील महादेव कोळी चौथरा
१६४० च्या दशकात मावळचे देशमुख खेमराव सर्णाईक होते, ते थोरात कुळातील महादेव कोळी होते. मोगल सुभेदाराने जिझिया कर लावल्यावर त्यांनी सर्व कोळी नाईकांना एकत्र करून बंड पुकारले. शिवाजी महाराजांना पहिली साथ देणारे हेच कोळी होते. बंड मोडण्यासाठी मोगल फौज आली, लढाईत खेमराव मारले गेले. त्यानंतर थोरात कुळातील सुमारे १५०० महादेव कोळ्यांचे शिरच्छेद करून त्यांची मुंडकी शिवनेरीवर पुरली गेली आणि त्यावर जो ओटा बांधला गेला तोच महादेव कोळी चौथरा.
नागजी थोरात आणि थोरात कुळाचे बलिदान
नागजी थोरात हे खेमराव थोरात यांचे बंधू आणि आपटाळे-हडसर पट्ट्याचे प्रमुख सरदार होते. त्यांनी १२ कोळी नाईकांची परिषद भरवून मोगल ठाण्यांवर हल्ले केले. खेमरावांनंतर नागजी थोरात यांनीच लढा सुरू ठेवला, त्यामुळेच मोगलांनी सूड म्हणून थोरात कुळातील १५०० कोळ्यांना मारून शिवनेरीवर चौथरा बांधला. आजही निमगिरी, हडसर, आपटाळे, अमुंडे येथील थोरात आडनावाचे कोळी स्वतःला नागजी थोरात यांचे वंशज मानतात आणि दरवर्षी शिवनेरीवरील चौथऱ्यावर श्रद्धांजली वाहतात.
सुरगाणा संस्थान
ब्रिटिश काळात सुरगाणा हे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील एकमेव संस्थान होते जे महादेव कोळी सरदारांनी शासित होते. यावर पवार घराण्याच्या कोळ्यांचे राज्य होते. १७५०-५१ मध्ये पेशव्यांनी चौदा महाल जिंकले होते. १८१८ मध्ये ते ब्रिटिशांचे संरक्षित राज्य बनले आणि मार्च १९४८ मध्ये भारतात विलीन झाले.
राघोजी भांगरे – आद्य क्रांतिकारक
जन्म अकोले तालुक्यातील देवगाव येथे, भांगरे कुळात. ब्रिटिशांनी १८२८ मध्ये महसूल वाढवल्यावर राघोजीने बंड पुकारले. १८२८ ते १८४८ पर्यंत २० वर्षे गनिमी काव्याने ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले. ब्रिटिशांनी ५००० रुपयांचे बक्षीस ठेवले होते. २ मे १८४८ रोजी ठाणे कारागृहात फाशी.
लग्न पद्धती
महादेव कोळी जमातीत लग्न संस्था ही केवळ दोन व्यक्तींचे मिलन नाही तर दोन कुळांचे मिलन मानली जाते. यात दोन नियम अत्यंत कठोरपणे पाळले जातात:
अ) दोन मूलभूत नियम:
१. जमात-अंतर्विवाह (Endogamy): लग्न हे महादेव कोळी जमातीतच झाले पाहिजे. इतर जमातीत लग्न केल्यास व्यक्तीला जातीबाहेर काढले जाते आणि त्याला पुन्हा समाजात घेण्यासाठी मोठा दंड आणि शुद्धीकरण विधी करावा लागतो.
२. कुळ-बहिर्विवाह (Exogamy): स्वतःच्या कुळात लग्न करणे पूर्णपणे निषिद्ध आहे. उदा. थोरात कुळातील मुलाचे लग्न थोरात कुळातील मुलीशी होऊ शकत नाही. मामे, मावस भावंडातही लग्न टाळले जाते. हा नियम रक्तसंबंध टाळण्यासाठी आणि कुळांची एकजूट वाढवण्यासाठी आहे.
ब) लग्नाचे प्रकार:
१. व्यवस्थित लग्न (Arranged Marriage): हा सर्वात प्रतिष्ठेचा प्रकार. मुलीचे वय १८ आणि मुलाचे २१ झाल्यावर आई-वडील आणि गावातील जाणते लोक मिळून स्थळ ठरवतात. यात घोडेगाव काळूबाई जत्रेत बऱ्याचदा मुली पाहिल्या जातात.
२. पळून जाऊन लग्न (Love / Elopement): याला पळवून नेणे म्हणतात. प्रेम प्रकरण असेल तर मुलगा-मुलगी पळून जातात, २-३ दिवसांनी परत येतात. मग गाव पंचायत बसते, मुलाकडून ५००० ते १०,००० रुपये दंड घेतला जातो आणि लग्नाला मान्यता दिली जाते.
३. सेवा-विवाह (Service Marriage): याला घरजावई पद्धत असेही म्हणतात. जर मुलाकडे शेती किंवा पैसा नसेल तर तो १ ते ३ वर्षे मुलीच्या घरी राहून राबतो. त्याच्या कामावर खूश होऊन मुलीचे वडील त्याचे लग्न मुलीशी लावून देतात. हा गरीब कुटुंबात आढळणारा प्रकार आहे.
४. विधवा पुनर्विवाह: महादेव कोळी समाजाची ही सर्वात पुरोगामी प्रथा आहे. ब्राह्मणी परंपरेप्रमाणे विधवेला वाळीत टाकत नाहीत. विधवा स्त्रीला दुसरे लग्न करण्याची पूर्ण मुभा आहे. याला पाट लावणे असे म्हणतात. यात फक्त साधी पूजा होते, मोठा खर्च नसतो.
क) लग्नाचे विधी –
१. साखरपुडा: मुलगा पसंत पडल्यावर मुलीकडचे मुलाच्या घरी जाऊन साखर आणि नारळ देतात.
२. केळवण: लग्नाच्या २ दिवस आधी दोन्ही घरी गावजेवण असते.
३. देवक बसवणे: हा सर्वात महत्त्वाचा आदिवासी विधी. दोन्ही घरात कुळाच्या देवकाची – उदा. वाघ, पिंपळ, कळंब – स्थापना केली जाते. देवकाशिवाय लग्न होऊ शकत नाही.
४. हळद: दोन्ही घरी हळद लागते.
५. मामाच्या खांद्यावरून वधू आणणे: लग्नाच्या दिवशी वधूला तिचा मामा खांद्यावरून मंडपात आणतो. हे मातृसत्ताक अवशेषाचे प्रतीक मानले जाते.
६. सप्तपदी आणि कन्यादान: ब्राह्मण किंवा भगताच्या साक्षीने सात फेरे होतात.
७. वधू-मूल्य (Bride Price): येथे हुंडा घेत नाहीत, उलट हुंड्याच्या विरुद्ध प्रथा आहे. मुलाकडच्यांना मुलीकडच्यांना वधू-मूल्य द्यावे लागते. पूर्वी ते बैलजोडी, दागिने, धान्य स्वरूपात होते, आता रोख रक्कम ११,००० ते २१,००० रुपये दिली जाते. यामागे तर्क – मुलगी घरचे काम सोडून जाते म्हणून तिच्या कुटुंबाला नुकसान भरपाई.
या पद्धतीवरून महादेव कोळी समाज स्त्रीला किती प्रतिष्ठा देतो आणि हुंडाबळी सारख्या अनिष्ट प्रथेपासून कसा दूर आहे हे दिसून येते.
भाजप सरकारच्या काळातील सकारात्मक बदल – सविस्तर विश्लेषण
अ) शैक्षणिक क्रांती – एकलव्य शाळा: वनबंधू कल्याण अंतर्गत ४० शाळांचे उद्घाटन आणि २५ शाळांसाठी २८०० कोटींची पायाभरणी. जुन्नर, आंबेगाव, अकोले, त्र्यंबकेश्वर, सुरगाणा पट्ट्यात नवोदय धर्तीवर शाळा. मुलींची गळती थांबली, स्पर्धा परीक्षेकडे कल वाढला.
ब) जमिनीवरील हक्क: वन हक्क कायदा डिजिटायझेशनमुळे वेगवान, कलम २७५(१) चे अनुदान थेट जिल्हा परिषदेकडे, वनपट्टे दुप्पट.
क) आर्थिक सक्षमीकरण: ट्रायफेडमार्फत आधारभूत किंमत, बचत गटांना भांडवल, उज्ज्वला, जल जीवन, आदिवासी आवास आणि रस्ते जोडणीमुळे नगदी पिकांना बाजारपेठ. शिवनेरीचा चौथरा आणि सुरगाणा संस्थान ज्या स्व-शासनाची आठवण करून देतात, त्याचीच आधुनिक आवृत्ती पुन्हा प्रस्थापित होत आहे.
संदर्भ सूची
१. Gazetteer of Bombay Presidency, Poona Volume – 1885
२. History of the Mahrattas – Grant Duff – 1826
३. Tribes and Castes of Bombay – Enthoven – 1922
४. People of India, Maharashtra – 2004
५. Maharashtra State Gazetteer, Pune District – 1976 – Thorat Koli Massacre at Shivneri
६. ST List Sr. No. 29
७. Eklavya Schools Data
८. Forest Rights Act Reports
९. मौखिक इतिहास – जुन्नर, अकोले, सुरगाणा
– राज भाटिया
