प्रस्तावना
सत्याचा शोध घेताना जेव्हा एखादी व्यक्ती कोणत्याही भीतीशिवाय विचार मांडते, तेव्हा ती सत्ता आणि धार्मिक कट्टरतेसाठी सर्वात मोठे आव्हान ठरते. बांगलादेशातील आक्रमक, धाडसी आणि सत्यशोधक लेखिका तसलीमा नसरीन हे याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. तसलीमा यांनी व्यवसायाने डॉक्टर असूनही समाजातील धार्मिक रूढिवाद आणि जिहादी मानसिकतेविरुद्ध लेखणीचे हत्यार उपसले. धर्माच्या नावाने होणाऱ्या महिलांवरील अत्याचारांवर आणि धार्मिक मूलतत्त्ववादावर त्यांनी केलेले प्रहार केवळ बांगलादेशातच नव्हे, तर संपूर्ण भारतात वैचारिक खळबळ उडवून देणारे ठरले.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी
बांगलादेशातील एका सुशिक्षित आणि मध्यमवर्गीय मुस्लिम कुटुंबात २५ ऑगस्ट १९६२ रोजी मयमनसिंग येथे तसलिमा यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील डॉ. रजब अली हे वैद्यकीय क्षेत्रातील तज्ज्ञ प्राध्यापक होते, तर त्यांच्या आई इदूल आरा या धार्मिक वृत्तीच्या गृहिणी होत्या. कौटुंबिक वातावरणातील विज्ञानाधारित दृष्टिकोन आणि दुसरीकडे धार्मिक रूढिवादाचा प्रभाव या दोन्ही घटकांनी तसलीमा यांच्या सुरुवातीच्या जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९७६ मध्ये माध्यमिक आणि १९७८ मध्ये उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी मयमनसिंग मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला आणि १९८४ मध्ये एम.बी.बी.एस. ही पदवी संपादन केली.
वैद्यकीय सेवेकडून वैचारिक विद्रोहाकडे
वैद्यकीय शिक्षण घेत असताना आणि त्यानंतर सरकारी रुग्णालयांमध्ये सेवा बजावताना तसलीमा यांनी समाजातील शोषित व अत्याचारग्रस्त स्त्रियांचे दुःख अतिशय जवळून अनुभवले. धार्मिक कायदे आणि पुरुषसत्ताक चौकटीमुळे महिलांचे होणारे अधःपतन पाहून त्यांच्यातील विचारवंत अस्वस्थ झाला. त्यांनी वृत्तपत्रीय स्तंभांमधून धार्मिक अंधश्रद्धा आणि कट्टरतेवर उघडपणे लिहीण्यास सुरुवात केली. जेव्हा बांगलादेश सरकारने त्यांना सरकारी नोकरी आणि साहित्य यांपैकी एकाची निवड करण्याचा इशारा दिला, तेव्हा त्यांनी कोणत्याही आमिषाला अथवा दबावाला बळी न पडता नोकरीचा राजीनामा दिला आणि पूर्णवेळ स्वतःला लेखनाला वाहून घेतले.
‘लज्जा’: अल्पसंख्याक हिंदूंच्या वेदनेचे वास्तव
तसलीमा नसरीन यांच्या साहित्यिक प्रवासातील सर्वात क्रांतिकारक टप्पा म्हणजे १९९३ मध्ये प्रकाशित झालेली त्यांची ‘लज्जा’ ही कादंबरी होय. भारतात १९९२ मध्ये बाबरी मशिदीच्या विध्वंसानंतर बांगलादेशात धार्मिक कट्टरतावाद्यांनी तेथील अल्पसंख्याक हिंदू समाजावर हिंसक अत्याचार, लुटालूट, मंदिरांची तोडफोड आणि महिलांवर भीषण अत्याचार करण्यास सुरुवात केली. बहुतांश राजकीय पक्ष आणि तथाकथित धर्मनिरपेक्ष विचारवंत जेव्हा या जातीय अत्याचारांवर सोयीस्कर मौन बाळगून होते, तेव्हा तसलीमा यांनी ‘दत्त’ या देशभक्त हिंदू कुटुंबाच्या दुःखाची कहाणी ‘लज्जा’च्या माध्यमातून अत्यंत निर्भयपणे जगासमोर मांडली.
त्यांनी स्पष्ट केले की, जेव्हा धर्मांधतेच्या नावाने निरपराध हिंदू बांधवांवर अत्याचार होतात आणि मानवता पराभूत होते, तेव्हा ती संपूर्ण समाजासाठी ‘लज्जास्पद’ गोष्ट असते. अवघ्या सहा महिन्यांत पन्नास हजार प्रती विकल्या गेलेल्या या कादंबरीवर बांगलादेश सरकारने तातडीने बंदी घातली आणि कट्टरतावादी संघटनांनी तसलीमा यांच्याविरोधात हत्येचा फतवा जारी केला.
जिहाद आणि धार्मिक कट्टरतेचा बुरखा फाडणारे लिखाण
तसलीमा नसरीन यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘जिहाद’ आणि इस्लामिक वादाबाबत त्यांनी केलेली सडेतोड मीमांसा होय. त्यांनी जिहादी हिंसाचाराला कधीही सामाजिक किंवा आर्थिक गरिबीचे फलित मानले नाही. उलट, धार्मिक ग्रंथांमधील कट्टर शिकवणी आणि बिगर-मुस्लिमांवरील द्वेष हेच जिहादाचे मूळ कारण आहे, ही बाब त्यांनी ठामपणे मांडली. जिहाद हा केवळ धार्मिक संघर्ष नसून तो मानवी मूल्ये, लोकशाही, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि स्त्री-स्वातंत्र्याविरोधात पुकारलेला वैचारिक व हिंसक लढा आहे, असे त्यांनी उघडपणे स्पष्ट केले.
मध्ययुगीन मानसिकतेचे पोषण करणाऱ्या मदरसा शिक्षण पद्धतीवर आणि शरिया कायद्यावर टीका करताना त्यांनी सांगितले की, जोपर्यंत धार्मिक ग्रंथांची आणि कायद्यांची कठोर समीक्षा केली जात नाही, तोपर्यंत समाजात आधुनिकता आणि खऱ्या अर्थाने धर्मनिरपेक्षता येऊ शकत नाही. मदरसे हे तरुणांना आधुनिक अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याऐवजी कट्टरतेकडे ढकलतात, त्यामुळे हे मदरसे बंद करून विज्ञानाधारित शिक्षण दिले पाहिजे, असा विचार त्यांनी मांडला.
राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून मूल्यांकन
उपखंडाच्या सांस्कृतिक आणि सुरक्षेच्या दृष्टीने तसलीमा नसरीन यांचे विचार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. तुष्टीकरणाचे राजकारण आणि छद्म-धर्मनिरपेक्षता यामुळेच जिहादी वृत्तीला खतपाणी मिळते, असा इशारा त्यांनी वारंवार दिला आहे. संपूर्ण उपखंडात ‘समान नागरी कायदा’ लागू करण्याची आणि धर्म-आधारित वैयक्तिक कायदे रद्द करण्याची त्यांची मागणी ही खऱ्या अर्थाने नागरिक समानता आणि राष्ट्रउभारणीची पायाभरणी करणारी आहे. धर्म ही वैयक्तिक श्रद्धेची बाब असली तरी, धर्माच्या नावाने देशाची अखंडता, शांतता आणि मानवाधिकार धोक्यात आणणाऱ्या जिहादी विचारसरणीला ठेचून काढले पाहिजे, हीच त्यांची भूमिका राहिली आहे.
निष्कर्ष
इस्लामिक कट्टरतावाद्यांचे फतवे, राजकीय हद्दपारी आणि जिवाच्या धमक्यांनंतरही तसलीमा नसरीन यांनी आपल्या तत्त्वांशी कधीही तडजोड केली नाही. मायभूमीतून विस्थापित व्हावे लागल्यानंतरही त्यांनी भारतीय संस्कृतीशी आणि सत्याशी नाते कायम ठेवले. ‘लज्जा’ कादंबरीतून अल्पसंख्याक हिंदूंच्या वेदना मांडणे असो किंवा जिहादाच्या हिंसक मानसिकतेचा बुरखा फाडणे असो; त्यांच्या लिखाणाने हे दाखवून दिले आहे की, धर्मांधतेचा पराभव केवळ आणि केवळ सत्य, निष्पक्षता आणि मानवी मूल्यांच्या आधारावरच शक्य आहे. तसलीमा यांचे विचार हे धार्मिक कट्टरतेविरुद्ध लढणाऱ्या प्रत्येक सत्याग्रहीसाठी प्रेरणेचा स्त्रोत आहेत.
