महाराष्ट्रात शहरीकरणाचा वेग सातत्याने वाढत आहे. वाढती लोकसंख्या, स्थलांतर, झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, बदलती जीवनशैली आणि जीवनशैलीजन्य आजार यामुळे शहरांमधील आरोग्य व्यवस्थेसमोर नवी आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर शहरी आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम, समन्वयित आणि नागरिककेंद्री करण्यासाठी स्वतंत्र शहरी आरोग्य आयुक्तालयाची स्थापना हा महत्त्वाचा प्रशासकीय निर्णय ठरतो. राज्य शासनाने ४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी यासंदर्भात शासन निर्णय घेतला असून मुंबई येथे या आयुक्तालयाचे मुख्यालय राहणार आहे.
२०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची सुमारे ४५.२ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात राहत होती. म्हणजेच सुमारे ५.०८ कोटी नागरिक शहरांमध्ये राहत होते. देशाच्या एकूण शहरी लोकसंख्येत महाराष्ट्राचा वाटाही मोठा आहे. त्यामुळे शहरांमधील आरोग्य व्यवस्था सक्षम करणे ही केवळ स्थानिक पातळीवरील गरज नसून राज्याच्या सर्वांगीण विकासाशी जोडलेली बाब आहे.
शहरांमधील आरोग्याच्या समस्या ग्रामीण भागापेक्षा वेगळ्या आणि अनेकदा अधिक गुंतागुंतीच्या असतात. दाट लोकवस्ती, अपुरी स्वच्छता, प्रदूषण, स्थलांतरित कामगारांची संख्या, झोपडपट्ट्यांमधील आरोग्यविषयक अडचणी आणि बदलती जीवनशैली यामुळे संसर्गजन्य आजारांसोबत मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्याही वाढत आहेत. महिला, बालके, वृद्ध, दिव्यांग, असंघटित कामगार आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल नागरिकांसाठी आरोग्यसेवा सहज उपलब्ध असणे विशेष महत्त्वाचे ठरते.
महाराष्ट्रात राष्ट्रीय नागरी आरोग्य अभियान अर्थात NUHM २०१३ पासून राबवले जात आहे. राज्यातील ३९७ शहरे आणि नगरांमध्ये या अभियानाचा समावेश आहे. नागरी प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, नागरी सामुदायिक आरोग्य केंद्रे, नागरी आरोग्य व कल्याण केंद्रे तसेच आयुष्मान आरोग्य मंदिरे यांच्या माध्यमातून प्राथमिक आरोग्य सेवा नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला जातो. आशा स्वयंसेविका आणि महिला आरोग्य समित्यांच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर जनजागृती आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवाही राबवली जाते.
मात्र शहरी भागाचा वाढता विस्तार आणि आरोग्याच्या बदलत्या गरजा लक्षात घेता विविध विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि आरोग्य कार्यक्रमांमध्ये अधिक प्रभावी समन्वयाची गरज आहे. स्वतंत्र शहरी आरोग्य आयुक्तालयामागील प्रमुख उद्देश याच समन्वयाला संस्थात्मक स्वरूप देणे हा आहे. महानगरपालिका, नगरपरिषदा, नगरपंचायती आणि कटक मंडळांच्या क्षेत्रातील शहरी आरोग्यसेवांवर अधिक केंद्रित पद्धतीने लक्ष देता यावे, यासाठी ही स्वतंत्र प्रशासकीय चौकट निर्माण करण्यात आली आहे.
या आयुक्तालयामुळे नियोजन, अंमलबजावणी, देखरेख आणि उत्तरदायित्व यांची साखळी अधिक स्पष्ट होण्याची अपेक्षा आहे. महानगरपालिकांमधील संबंधित अधिकारी तसेच नगरपरिषद, नगरपंचायत आणि कटक मंडळांमधील अधिकाऱ्यांमार्फत विविध राष्ट्रीय आणि राज्य आरोग्य कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीचा आढावा घेण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर निर्माण होणाऱ्या आरोग्यविषयक समस्यांकडे अधिक लक्ष केंद्रित करून पाहता येईल.
महत्त्वाचे म्हणजे, या आयुक्तालयाचा उद्देश स्थानिक स्वराज्य संस्थांची भूमिका कमी करणे नसून त्यांच्या आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम करणे हा आहे. तांत्रिक मार्गदर्शन, सेवांचे मानकीकरण, कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण, माहिती व्यवस्थापन, कार्यक्रमांचे निरीक्षण आणि विविध संस्थांमधील समन्वय यामुळे आरोग्यसेवा अधिक परिणामकारक करण्यास मदत होऊ शकते.
या संपूर्ण प्रक्रियेला अंत्योदयाच्या विचाराशीही जोडता येते. सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था ही केवळ सुविधा उभारण्यापुरती मर्यादित न राहता समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. झोपडपट्टीतील नागरिक, स्थलांतरित कामगार, महिला, बालके, वृद्ध आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना त्यांच्या परिसरातच वेळेवर आणि परवडणारी आरोग्यसेवा मिळणे हा नागरिककेंद्री प्रशासनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
तथापि, स्वतंत्र आयुक्तालयाची स्थापना ही सुरुवात आहे; त्याचे प्रत्यक्ष परिणाम प्रभावी अंमलबजावणीवर अवलंबून राहतील. पुरेसे मनुष्यबळ, आवश्यक निधी, सक्षम प्राथमिक आरोग्य सुविधा, स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे सहकार्य आणि नियमित देखरेख या बाबी महत्त्वाच्या ठरतील. डिजिटल आरोग्य व्यवस्था आणि उपलब्ध आकडेवारीचा योग्य वापर केल्यास स्थानिक गरजांनुसार नियोजन करणेही अधिक सुलभ होऊ शकते.
महाराष्ट्रातील वाढत्या शहरीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर शहरी आरोग्याला स्वतंत्र प्रशासकीय लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. शहरी आरोग्य आयुक्तालयाच्या माध्यमातून नियोजन, समन्वय आणि उत्तरदायित्व अधिक मजबूत करण्याची संधी निर्माण झाली आहे. अंत्योदयाच्या भावनेतून शेवटच्या नागरिकापर्यंत आरोग्यसेवा पोहोचवणे, सक्षम शहरे घडवणे आणि निरोगी मनुष्यबळ निर्माण करणे ही या प्रयत्नांची व्यापक दिशा ठरू शकते. निरोगी नागरिक हे सक्षम शहराचे आणि सक्षम शहर हे सक्षम महाराष्ट्राचे महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत.
