अंतराळातली नवी झेप!

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून जीएसएलव्ही-एफ१७ (GSLV-F17) या प्रक्षेपकाच्या साहाय्याने ‘ईओएस-०५’ (EOS-05 / GISAT-1A) हा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह यशस्वीपणे कक्षेत प्रस्थापित केला. हा केवळ एक तांत्रिक विजय नसून भारताच्या अंतराळ तंत्रज्ञानातील स्वावलंबनाची आणि राष्ट्रीय सुरक्षेतील एका नव्या अध्यायाची सुरुवात आहे. गेल्या काही महिन्यांत अंतराळ मोहिमांमध्ये आलेल्या तांत्रिक अडचणी आणि अपयशाच्या सावटातून बाहेर पडत इस्रोच्या वैज्ञानिकांनी ज्या निष्ठेने आणि कौशल्याने पुनरागमन केले आहे, ते कौतुकास्पद आहे. सुमारे ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरून भारताच्या सीमारेषांचे आणि भूभागाचे अखंड रक्षण करणारा हा ‘आकाशातील डोळा’ भारताच्या अंतराळ प्रवासातील मैलाचा दगड ठरणार आहे.

अपयशातून फिनिक्स भरारी

अंतराळ विज्ञानाचा इतिहास हा केवळ यशाच्या गाथांनी भरलेला नसतो, तर तो अपयशावर मात करून पुन्हा उभे राहण्याच्या जिद्दीचा इतिहास असतो. १२ जानेवारी २०२६ रोजी पीएसएलव्ही-सी६२ (PSLV-C62 / EOS-N1) ही मोहीम प्रक्षेपकाच्या तिसऱ्या टप्प्यात आलेल्या तांत्रिक अडचणीमुळे अयशस्वी ठरली होती. २०२५ आणि २०२६ या कालावधीतील काही मोहिमांमध्ये आलेल्या तांत्रिक त्रुटींमुळे अंतराळ क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि वैज्ञानिकांसमोर मोठी आव्हाने उभी राहिली होती. कोणत्याही अंतराळ मोहिमेतील अपयश हे केवळ तांत्रिक अडचण नसून वैज्ञानिकांसाठी सखोल आत्मपरीक्षणाचा क्षण असतो. इस्रोच्या ‘फॅल्युअर ॲनालिसिस कमिटी’ने प्रत्येक त्रुटीचा सूक्ष्म अभ्यास केला. प्रक्षेपकाची रचना, सुटे भाग आणि प्रक्रियेतील प्रत्येक टप्प्याची पुनर्रचना करून वैज्ञानिकांनी सात महिन्यांच्या कालावधीत संपूर्ण यंत्रणेचे शुद्धीकरण केले. हा शांत, पण कठोर परिश्रमांचा काळ होता. या सात महिन्यांच्या खंडानंतर झालेले ‘जीएसएलव्ही-एफ१७’चे यशस्वी प्रक्षेपण म्हणजेच इस्रोच्या तंत्रज्ञानाची आणि वैज्ञानिकांच्या क्षमतेची झालेली पुन्हा एकदा झालेली सिद्धता होय.

आकाशातील अखंड टेहळणी

‘ईओएस-०५’ हा जिओ-स्टेशनरी (भूकंपीय) कक्षेत स्थापित होणारा भारताचा पहिलाच समर्पित अर्थ-ऑब्झर्व्हेशन (पृथ्वी निरीक्षण) उपग्रह आहे. सर्वसामान्यपणे पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह हे कमी उंचीवरील (लो अर्थ ऑर्बिट) कक्षेत सोडले जातात. परंतु, ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरील जिओ-स्टेशनरी कक्षेत हा उपग्रह प्रस्थापित झाल्यामुळे भारताला आपल्या संपूर्ण भूभागावर अखंड, २४ तास आणि ३६५ दिवस सातत्याने लक्ष ठेवता येणार आहे. हा उपग्रह दर ३० मिनिटांनी संपूर्ण भारतीय भूभागाचे उच्च दर्जाचे (HD) चित्रण पाठवण्यास सक्षम आहे, तर गरजेनुसार निवडक आणि संवेदनशील क्षेत्रांचे दर ५ मिनिटांनी सुपर एचडी स्कॅनिंग करू शकतो. चीन आणि पाकिस्तान यांच्याशी जोडलेल्या सीमावर्ती भागातील रणनीतिक हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यासाठी ही क्षमता भारतासाठी अनन्यसाधारण महत्त्वाची आहे. तिबेटमधील हिमनद्यांच्या हालचालींपासून ते प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवरील घडामोडींपर्यंतची प्रत्येक माहिती आता रिअल-टाईम स्वरूपात आपल्या हातात पडेल.

आपत्तीमध्ये आणि शेतीसाठी आधार

या मोहिमेचे महत्त्व केवळ राष्ट्रीय सुरक्षेपुरते मर्यादित नाही, तर देशाच्या सामाजिक-आर्थिक विकासातही याचा मोठा वाटा असणार आहे. भारत हा मान्सूनवर आधारित शेती आणि विविध नैसर्गिक आपत्तींना तोंड देणारा देश आहे. चक्रावादळे, अचानक येणारे महापूर, ढगफुटी किंवा भूस्खलन यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींची पूर्वसूचना मिळणे आणि त्यांचे रिअल-टाईम मॅपिंग होणे आपत्ती व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने अत्यंत गरजेचे असते. ‘ईओएस-०५’मुळे नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात त्वरित मदत आणि बचाव कार्य राबवणे सुलभ होणार आहे. तसेच, कृषी क्षेत्रातील पिकांचे आरोग्य, पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, जंगलांना लागणारे वणवे आणि पर्यावरणीय बदल यांवर सतत देखरेख ठेवणे या उपग्रहामुळे शक्य होईल. देशातील शेतकरी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला डिजिटल तंत्रज्ञानाची जोड देण्यासाठी ही मोहीम उपयुक्त ठरेल.

तांत्रिक स्वावलंबन

२०२१ मध्ये ‘जीआयएसएटी-१’ (GISAT-1 / EOS-03) ही मोहीम क्रायोजेनिक अप्पर स्टेजच्या तांत्रिक बिघाडामुळे अयशस्वी झाली होती. द्रवीकृत हायड्रोजनच्या टाकीतील दाब कमी झाल्याने ती मोहीम पूर्ण होऊ शकली नव्हती. ‘ईओएस-०५’ ही वस्तुतः त्याच मोहिमेची पुढची आणि अधिक प्रगत आवृत्ती आहे. क्रायोजेनिक इंजिन तंत्रज्ञान हे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि संवेदनशील मानले जाते. जगातील मोजक्याच देशांकडे हे तंत्रज्ञान आहे. सुरुवातीच्या काळात ‘नॉटी बॉय’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जीएसएलव्ही मालिकेला पूर्णपणे विकसित करून आणि तिच्यातील क्रायोजेनिक टप्प्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळवून इस्रोने आपल्या तांत्रिक स्वायत्ततेचा पुनरुच्चार केला आहे. तांत्रिक अडचणींवर मात करून पूर्ण ताकदीने पुन्हा उभे राहणे हीच इस्रोची खरी ताकद आहे.

भविष्यातील आव्हाने आणि भरारी

गेल्या पाच दशकांतील इस्रोचा प्रवास हा मर्यादित संसाधनांमधून जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान विकसित करण्याचा राहिला आहे. १९७५ मधील ‘आर्यभट्ट’पासून सुरू झालेला हा प्रवास आज चांद्रयान, मंगळयान आणि आगामी गगनयान मोहिमांपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. पीएसएलव्हीच्या माध्यमातून एकाच उड्डाणात १०४ उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा जागतिक विक्रम असो किंवा जीएसएलव्हीच्या साहाय्याने ३६ हजार किमी उंचीवर अद्ययावत उपग्रह प्रस्थापित करण्याचे कौशल्य असो; इस्रोने सातत्याने भारताची मान जागतिक पटलावर उंच केली आहे. आगामी काळात ‘एनव्हीएस-०३’सारख्या महत्त्वाच्या मोहिमा रांगेत आहेत. जागतिक अंतराळ बाजारपेठेत भारताचा वाटा वाढवणे आणि व्यावसायिक प्रक्षेपणांमध्ये अग्रस्थान मिळवणे हे पुढील ध्येय असणार आहे. ‘ईओएस-०५’च्या या यशस्वी प्रक्षेपणाने भारताच्या अंतराळ मोहिमांना पुन्हा एकदा नवी गती आणि आत्मविश्वास दिला आहे.

इस्रोच्या प्रवासाचा संक्षिप्त तक्ता