प्रस्तावना
भारताची खरी ताकद ही तिच्या समृद्ध सांस्कृतिक विविधतेत आणि अंतर्निहित राष्ट्रीय एकात्मतेत वसलेली आहे. आपल्या देशात प्रत्येक प्रांताची एक वेगळी ओळख, संस्कृती आणि भाषा आहे. “जिथे कर्मभूमी, तिथे आत्मीयता आणि समर्पण” हा आपल्या परंपरेचा मूळ विचार आहे. महाराष्ट्र सरकारने ऑटो-रिक्षा, टॅक्सी आणि ॲप-आधारित कॅब चालकांसाठी मराठी भाषेचे व्यावहारिक ज्ञान अनिवार्य करण्याचा घेतलेला निर्णय या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरतो. हा निर्णय केवळ एका प्रशासकीय नियमाची अंमलबजावणी नसून सामाजिक समरसता, एकात्मता आणि कर्मभूमीचा आदर वाढवणारी एक सकारात्मक सांस्कृतिक जोडणी आहे.
कॅब चालकांना मराठीची अडचण
१२ ऑगस्ट रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या गृह विभागाने ‘महाराष्ट्र मोटार वाहन (तिसरी सुधारणा) नियम’ अधिसूचित करून १९८९ च्या नियमावलीत सुधारणा केली. इलेक्ट्रॉनिक मीटर असलेल्या सर्व रिक्षा, टॅक्सी आणि ॲप-आधारित कॅब चालकांसाठी मराठी भाषेचे ‘व्यावहारिक ज्ञान’ असणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. नवीन वाहन परवाना मिळवण्यासाठी तसेच जुन्या परवान्याचे नूतनीकरण करण्यासाठी मराठी भाषेचे ज्ञान असणे आवश्यक अट म्हणून जोडले गेले आहे. आरटीओ अधिकाऱ्याच्या तपासणीत चालकाला मराठीचे पुरेसे ज्ञान नसल्याचे आढळल्यास, त्याचा बिल्ला ३ महिन्यांसाठी निलंबित केला जाऊ शकतो आणि त्यानंतर तो कायमस्वरूपी रद्दही केला जाऊ शकतो.
मोहम्मद कासिम अहमद, मोहम्मद तौसिफ शेख, सियाद अहमद आणि सादिक नासिर अली खान या चार ॲप-आधारित कॅब चालकांनी ॲडव्होकेट विवेक शुक्ला यांच्यामार्फत मुंबई उच्च न्यायालयात जनहित याचिका दाखल केली आहे. याचिकाकर्त्यांनी १२ ऑगस्टची ही अधिसूचना आणि त्याअंतर्गत जारी केलेले अंमलबजावणीचे परिपत्रक बेकायदेशीर घोषित करून रद्द करण्याची मागणी केली आहे, तसेच तोपर्यंत या निर्णयाला तात्काळ स्थगिती देण्याची विनंती केली आहे. मात्र मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी चालकांना आश्वस्त केले की, या मोहिमेचा हेतू चालकांना भाषेचे ‘तज्ज्ञ’ बनवणे नाही, तर प्रवाशांशी संवाद साधण्यापुरते मराठी बोलता यावे इतकाच आहे.
महाराष्ट्रात मराठी नाही तर कुठे?
कोणत्याही समृद्ध समाजाची आणि राज्याची भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसते, तर ती तिथला इतिहास, संस्कृती, परंपरा आणि अस्मितेचा आत्मा असते. जागतिकीकरणाच्या आणि वेगाने होणाऱ्या शहरीकरणाच्या काळात अनेकदा स्थानिक भाषा व्यवहारातून दुर्लक्षित होण्याची भीती असते.
अशा वेळी राज्य शासनाने धोरणात्मक निर्णय घेऊन स्थानिक भाषेला संवर्धनाचे आणि दैनंदिन व्यवहाराचे अधिष्ठान मिळवून देणे ही काळाची गरज ठरते. प्रशासनाने भाषेचे ‘व्यावहारिक ज्ञान’ अनिवार्य केल्यामुळे स्थानिक भाषेचे अस्तित्व अधिक बळकट होते. जेव्हा सरकार अशा प्रकारचा पुढाकार घेते, तेव्हा समाजात भाषेविषयी जागृती निर्माण होते आणि स्थानिक संस्कृतीचे रक्षण सुकर होते.
‘जसा देश तसा वेश’
रोजगाराच्या किंवा उपजीविकेच्या निमित्ताने जेव्हा एखादी व्यक्ती एका प्रांतातून दुसऱ्या प्रांतात जाते, तेव्हा त्या भूमीची संस्कृती, भाषा आणि जीवनशैली आदराने आत्मसात करणे हे त्या व्यक्तीची वैयक्तिक जबाबदारी असते. ‘जसा देश तसा वेश’ हा विचार स्वीकारल्याने वैयक्तिक आणि सामाजिक फायदेच होतात.
- परकेपणाची भावना संपते: जेव्हा चालक प्रवाशांशी त्यांच्या स्थानिक भाषेत संवाद साधतात, तेव्हा ‘स्थानिक’ आणि ‘स्थलांतरित’ यांमधील अविश्वासाची दरी नष्ट होते.
- राष्ट्रीय एकात्मतेला बळ: स्थानिक भाषा शिकणे म्हणजे केवळ शब्द शिकणे नव्हे, तर त्या भूमीशी आणि तिथल्या लोकांशी भावनिक नाते जोडणे होय. यातूनच ‘विविधतेत एकता’ आणि अखंड भारताची भावना खऱ्या अर्थाने मजबूत होते.
स्थानिक भाषेचे जतन आणि संवर्धन
मराठी भाषा ही छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पराक्रम आणि संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांसारख्या महान संतांची विचारपरंपरा आपल्यापर्यंत पोचवणारी समृद्ध भाषा आहे.
- संस्कृतीचे रक्षण: स्थानिक भाषा टिकली तरच तिथली लोककला, साहित्य, सण-उत्सव आणि ऐतिहासिक वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत सुरक्षित पोहोचू शकतो.
- अस्मितेचे जतन: जगातील कोणतीही प्रगत संस्कृती ही तिच्या भाषेच्या पायावर उभी असते. त्यामुळे महाराष्ट्रात काम करताना मराठी भाषेचे व्यावहारिक अस्तित्व टिकवून ठेवणे हे प्रत्येक नागरिकाचे नैतिक कर्तव्य ठरते.
रिक्षा व कॅब चालकांनाच फायदा
या निर्णयाकडे केवळ एक अट किंवा बंधन म्हणून न पाहता चालकांनी स्वतःच्या सर्वांगीण विकासाची आणि प्रगतीची संधी म्हणून पाहिले पाहिजे:
- व्यवसायात वाढ आणि प्रवाशांशी उत्तम संबंध: दररोज शेकडो प्रवाशांशी संपर्क येणाऱ्या चालकांना स्थानिक भाषेचे ज्ञान असल्यास संवादातील गैरसमज दूर होतात. मार्ग, भाडे किंवा इतर बाबींवरून होणारे वाद टळतात, ज्यामुळे प्रवाशांचा विश्वास वाढतो आणि व्यवसायात वृद्धी होते.
- सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सन्मान: स्थानिक भाषेत बोलणाऱ्या चालकांकडे समाज अधिक आपुलकीने आणि आदराने पाहतो. यामुळे चालकांना केवळ ‘रोजगार’ मिळत नाही, तर समाजात एक स्वाभिमानी आणि सन्माननीय नागरिक म्हणून स्थान मिळते.
- सुलभ जीवन: नवीन भाषा शिकण्याने माणसाची संवादकौशल्ये सुधारतात. प्रशासकीय कामे, मुलांचे शिक्षण आणि स्थानिक नागरिकांशी दैनंदिन व्यवहार करताना चालकांना कोणताही अडथळा येत नाही. भाषा शिकण्याच्या मोहिमांमध्ये बिगर-मराठी चालकांनी दाखवलेला मोठा सहभाग हे सिद्ध करतो की, भाषेचे ज्ञान हे आत्मविश्वासाचे साधन आहे.
निष्कर्ष
मराठी भाषेच्या ज्ञानाचा हा पुढाकार कोणाची उपजीविका हिरावून घेण्यासाठी नसून सर्वांना एकत्र आणण्यासाठी, कर्मभूमीचा सन्मान करण्यासाठी आणि सामाजिक सौहार्द वाढवण्यासाठी आहे. “सर्व भाषा आपल्याच, पण जिथे राहतो आणि कमवतो तिथल्या भाषेचा आदर” बाळगल्यास हा निर्णय चालकांच्या उत्तम भविष्यासाठी आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक एकात्मतेसाठी अत्यंत लाभदायी ठरेल.
