प्रस्तावना
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळाने (बालभारती) राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाच्या (NEP) धर्तीवर इयत्ता ६ वीच्या ‘इतिहास व नागरिकशास्त्र’ या पाठ्यपुस्तकात लक्षणीय सुधारणा केल्या आहेत. या पुनर्रचित अभ्यासक्रमात प्राचीन भारताच्या ‘वैदिक संस्कृती’ या प्रकरणातील समाजव्यवस्था, आहार आणि वर्णव्यवस्था यांच्या मांडणीमध्ये काही मूलभूत बदल करण्यात आले आहेत. जुन्या पुस्तकातील काही संघर्षात्मक संदर्भ वगळल्यामुळे काही इतिहासकार, शिक्षणतज्ज्ञ आणि अभ्यासकांनी यावर आक्षेप घेतला आहे.
पाठ्यपुस्तकातील बदलांचा तौलनिक तक्ता
| अभ्यासाचा घटक | जुने पाठ्यपुस्तक — २०१६ आवृत्ती | नवीन पाठ्यपुस्तक — NEP-सुधारित २०२६ आवृत्ती |
| पाठ्यपुस्तकातील प्रकरण | इयत्ता ६ वी इतिहास — ‘वैदिक संस्कृती’ | इयत्ता ६ वी इतिहास — ‘वैदिक संस्कृती’ |
| वैदिक आहारपद्धती | वैदिक काळातील आहारात भाज्या आणि मांसाहार या दोघांचाही समावेश होता, असा स्पष्ट उल्लेख होता. | आहार केवळ “वनस्पतीजन्य” असल्याचे नमूद केले आहे. यव, गहू, तांदूळ, बाजरी, दूध, दही, तूप, मध आणि भाज्यांचा समावेश असल्याचे सांगितले आहे. |
| वर्ण व जातीव्यवस्था | चार वर्ण सुरुवातीला व्यवसायावर आधारित होते; नंतर ते जन्मावर आधारित झाले. यातून जाती व्यवस्था निर्माण होऊन समाजात विषमता आली, असे स्पष्ट केले होते. | जन्म आधारित जाती व्यवस्था आणि सामाजिक विषमतेचा उल्लेख वगळला आहे. त्याऐवजी समाज “सहकार्य आणि आपुलकीच्या भावनेने” राहत होता, असे चित्रण केले आहे. |
| धार्मिक प्रथा आणि नवीन धर्म | यज्ञांमधील क्लिष्टता आणि पुरोहितांचे वर्चस्व यामुळे धार्मिक ज्ञान मर्यादित राहिले आणि त्यातून बौद्ध व जैन धर्माचा उदय झाला, असे स्पष्ट केले होते. | यज्ञांतील क्लिष्टतेचा संक्षिप्त उल्लेख आहे; मात्र वैदिक धर्माचे तुलनेने सकारात्मक चित्रण केले आहे. बौद्ध व जैन धर्माच्या संदर्भात मुख्यतः वर्णभेद नाकारल्याचा उल्लेख आहे. |
| स्त्रियांचे समाजातील स्थान | उत्तर-वैदिक काळात स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर बंधने आली, असा तुलनेने समतोल संदर्भ होता. | लोपामुद्रा, गार्गी आणि मैत्रेयी यांसारख्या विदुषींची उदाहरणे देऊन स्त्रियांना मान-सन्मान आणि वेद शिक्षणाचा अधिकार होता, यावर अधिक भर दिला आहे. |
वैदिक काळातील मांसभक्षण
संस्कृतचे ज्येष्ठ अभ्यासक प्रा. श्रीकांत बहुलकर यांनी त्यांच्या ‘बिब्लोग्राफी ऑफ डाएटेटिक्स इन एन्शंट अँड मेडिव्हल इंडिया’ या संशोधनात्मक ग्रंथातील वैदिक साहित्यातील मांसाहाराचा विस्तृत विवेचनाचा दाखला दिला आहे. मात्र यावर डॉ. शुभांगना अत्रे यांनी म्हटले आहे की, शेतीचा विकास झाल्यानंतर वनस्पतीजन्य आहार हा मानवी आहाराचा मुख्य भाग बनला. वैदिक काळातील पाठात प्रामुख्याने संस्कृतीचा विकास आणि मूल्यांवर भर द्यायचा असल्याने मांसाहाराचा उल्लेख टाळला गेला आहे. मांसाहाराचा संदर्भ पूर्णपणे काढून टाकलेला नसून, तो ‘हडप्पा संस्कृती’ या प्रकरणात समाविष्ट करण्यात आला आहे.
मुळात, मानवी संस्कृतीच्या विकासात शिकारी व पशुपालन अवस्थेतून शेतीकडे झालेला बदल हा मानवी विकासाचा आणि स्थैर्याचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. वैदिक काळात शेतीचा विकास, दुग्धोत्पादन आणि अन्नधान्याचे महत्त्व वाढल्यामुळे अन्नाची उपलब्धता कशी बदलली, हे मुलांना सहजपणे समजण्यासाठी संकल्पनांची सुटसुटीत विभागणी आवश्यक आहे. हडप्पा संस्कृतीतील अन्नपद्धती आणि वैदिक काळातील शेतीकेंद्रित संस्कृती यांची वेगवेगळी मांडणी केल्याने लहान विद्यार्थ्यांना दोन कालखंडांतील फरक समजणे सोपे जाते.
वर्णव्यवस्था आणि सामाजिक मांडणीतील फेरबदल
जुन्या पाठ्यपुस्तकात चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेतून जन्माधारित जातीव्यवस्था आणि विषमता कशी निर्माण झाली, याचे विश्लेषण होते. नव्या आवृत्तीत हे संदर्भ वगळून समाज “सहकार्य आणि आपुलकीच्या भावनेने” राहत होता, असे सांगितले आहे. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या इतिहास विभागाच्या प्रमुख प्रा. श्रद्धा कुंभोजकर यांनी विविध संदर्भांचा दाखला देत सहकार्याच्या दाव्यावर आक्षेप नोंदवला आहे. मात्र, बालमानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र काय सांगते?
- अमूर्त संकल्पनांची मर्यादा: जाँ पियाजे यांच्या विकास सिद्धांतानुसार १० ते ११ वर्षे वयोगटातील मुले ही ‘मूर्त क्रियात्मक अवस्थेत’ असतात. या वयात गुंतागुंतीची सामाजिक उतरंड, शोषणाचे स्तर आणि ऐतिहासिक विसंगती यांचे वस्तुनिष्ठ विश्लेषण करण्याची क्षमता पूर्ण विकसित झालेली नसते.
- टप्प्याटप्प्याने शिक्षण: गुंतागुंतीचे सामाजिक वास्तव एकदम मांडण्याऐवजी सुरुवातीला मूलभूत सामाजिक रचना शिकवणे आणि पुढील इयत्तांमध्ये (इयत्ता ९ वी व १० वी) विश्लेषणात्मक क्षमता वाढल्यावर विषमतेचे सखोल पैलू मांडणे हे शैक्षणिकदृष्ट्या योग्य मानले जाते.
- नकारात्मक पूर्वग्रह टाळणे: लहान वयात जातीव्यवस्थेचा जन्माधारित संबंध थेट शिकवल्यास विद्यार्थ्यांच्या मनात नकळत स्वतःच्या किंवा वर्गमित्रांच्या जातीविषयी पूर्वग्रह, न्यूनगंड किंवा श्रेष्ठत्वाची भावना निर्माण होऊ शकते.
थोडक्यात
शिक्षणाचा मूळ उद्देश विद्यार्थ्यांच्या वयोमानानुसार माहितीचे ओझे न लादता योग्य टप्प्यावर योग्य संकल्पनांची मांडणी करणे हा असतो. त्यामुळे लहान वयात संघर्षाऐवजी समाजधारेवर भर देणे हा बालशिक्षणाचा एक महत्त्वाचा आणि मान्य केलेला दृष्टिकोन आहे. इयत्ता ६ वीतील १० ते ११ वर्षांच्या लहान मुलांना जन्माधारित जातीव्यवस्था आणि विषमतेची गुंतागुंत सांगणे शैक्षणिकदृष्ट्या योग्य वाटत नाही. विद्यार्थी जसे मोठे होतील, तसे त्यांना समाजाची गुंतागुंतीची रचना समजून घेता येईल.
बालभारतीच्या संचालिका अनुराधा ओक यांनी नमूद केले आहे की, अभ्यासक व शिक्षकांकडून आलेल्या सर्व हरकतींची पाठ्यपुस्तक निर्मिती समितीसोबत चर्चा केली जाईल आणि आवश्यक वाटल्यास पुढील आवृत्तीत योग्य बदल केले जातील. बालवयातील मूल्यसंवर्धन आणि ऐतिहासिक वस्तुनिष्ठता यांचा योग्य मेळ घालणे, हेच आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
