प्रस्तावना
विसाव्या शतकाच्या मध्यात भारताने राजकीय स्वातंत्र्य मिळवले खरे; परंतु शतकानुशतकांच्या परकीय आक्रमणांमुळे आणि वसाहतवादी मानसिकतेमुळे हिंदू समाज सांस्कृतिकदृष्ट्या आत्मविस्मृतीत बुडालेला होता. आंतरिक जातिभेद, अस्पृश्यतेसारख्या कुप्रथा, दुर्गम भागात सुरू असलेले धर्मांतराचे संकट आणि जगभरात विखुरलेल्या भारतीय वंशाच्या नागरिकांमधील सांस्कृतिक दुरावा या गंभीर आव्हानांनी समाजाला घेरले होते. अशा अत्यंत संवेदनशील कालखंडात, समाजाला स्वत्वाची जाणीव करून देण्यासाठी आणि विखंडित घटकांना एकात्म सूत्रात बांधण्यासाठी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे द्वितीय सरसंघचालक माधव सदाशिव गोळवलकर (श्री गुरुजी) आणि ज्येष्ठ प्रचारक दादासाहेब आपटे यांनी सखोल चिंतन केले.
निरंतर प्रयत्नांतून २९ ऑगस्ट १९६४ रोजी, श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या पावन मुहूर्तावर पवई (मुंबई) येथील सांदीपनि साधनालयात स्वामी चिन्मयानंद सरस्वती यांच्या अध्यक्षतेखाली ऐतिहासिक बैठक पार पडली. विविध क्षेत्रांतील विचारवंत, संन्यासी व शीख प्रतिनिधी एकत्र आले. या सभेत दादासाहेब आपटे यांची परिषदेचे पहिले सरचिटणीस म्हणून निवड झाली आणि पुढे ८ जुलै १९६६ रोजी नवी दिल्ली येथे संस्थेची अधिकृत कायदेशीर नोंदणी करण्यात आली.
चारही पीठांच्या शंकराचार्यांची उपस्थिती
विश्व हिंदू परिषदेच्या वैचारिक वाटचालीतील सर्वाधिक क्रांतिकारक आणि युगांतरकारी टप्पा म्हणजे भारताच्या अध्यात्म परंपरेतील सर्वोच्च धर्मपीठांचे घडून आलेले अभूतपूर्व ऐक्य. प्रयागच्या पावन संगमावर आयोजित जागतिक हिंदू संमेलनात आणि त्यापुढील मंथनात, भारताच्या चारही दिशांना धर्मसंस्कृतीचे रक्षण करणाऱ्या आद्यपीठांचे—शृंगेरी, गोवर्धन (पुरी), द्वारका आणि ज्योतिर्मठ—चारही जगद्गुरू शंकराचार्य एकाच मंचावर एकत्र विराजमान झाले. त्याने, त्यांचे ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ हे ब्रीदवाक्य सार्थ ठरले.
पारंपरिक आणि संप्रदायनिष्ठ चौकटींना छेद देऊन, चारही शंकराचार्य अशा प्रकारे एका व्यासपीठावर उपस्थित राहण्याचा हा आधुनिक इतिहासातील अत्यंत दुर्मिळ आणि अलौकिक प्रसंग होता. या ऐतिहासिक क्षणी सर्व शंकराचार्यांनी आणि उपस्थित धर्माचार्यांनी एकमुखाने हिंदू समाजाला एक युगप्रवर्तक धर्मशास्त्रीय संदेश दिला. त्यांनी स्पष्ट शब्दांत मांडले की, हिंदू धर्मशास्त्रांमध्ये आणि सनातन परंपरेत अस्पृश्यतेला व जन्मजात उच्च-नीचतेला कोणताही आधार नाही.
याच एकात्म मंथनातून पुढे उडुपी येथे संपूर्ण समाजाला दिशा देणारा मंत्र संमत झाला:
“हिन्दवः सोदराः सर्वे
न हिन्दु पतितो भवेत्।
मम दीक्षा हिन्दु-रक्षा
मम मन्त्रः समानता॥”
(सर्व हिंदू एकमेकांचे सख्खे बांधव आहेत; कोणताही हिंदू पतित अथवा हीन असू शकत नाही. हिंदूंचे रक्षण ही माझी दीक्षा आहे आणि सामाजिक समता हाच माझा जीवनमंत्र आहे.)
आद्य शंकराचार्यांच्या अद्वैत तत्त्वज्ञानाला प्रत्यक्ष सामाजिक आचरणात आणत, चारही पीठांच्या आचार्यांनी दिलेला हा संदेश म्हणजे शतकानुशतके उपेक्षित राहिलेल्या बांधवांना सन्मानाने छातीशी कवटाळणारा आणि सामाजिक विषमतेच्या मुळावर आघात करणारा सर्वात मोठा आध्यात्मिक आधार ठरला.
सांस्कृतिक राष्ट्रवाद आणि एकात्म समाजाची संकल्पना
विश्व हिंदू परिषदेने आपल्या कार्याचा विस्तार समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी स्वतंत्र उद्दिष्टे असलेल्या विशेष शाखा आणि मंचांची उभारणी केली आहे. या शाखांच्या माध्यमातून युवा वर्ग, महिला आणि विविध संप्रदायांचे धर्माचार्य संघटनात्मक चौकटीशी थेट जोडले गेले आहेत.
परिषदेची युवा शाखा असलेल्या बजरंग दलाची स्थापना १९८४ मध्ये रामजानकी रथयात्रा आणि रामजन्मभूमी आंदोलनाच्या संरक्षणासाठी करण्यात आली होती. ‘सेवा, सुरक्षा आणि संस्कार’ हे ध्येय समोर ठेवून काम करणाऱ्या या संघटनेत देशभरातील तरुणांचा मोठा सहभाग आहे.
महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी आणि त्यांच्यातील आत्मसंरक्षणाची भावना जागवण्यासाठी परिषदेने दुर्गा वाहिनीची स्थापना केली. दुर्गा वाहिनीच्या माध्यमातून तरुणींना शारीरिक व्यायाम, लाठी-काठी, रायफल शूटिंग आणि स्वसंरक्षणाचे प्रशिक्षण दिले जाते, जेणेकरून त्या कोणत्याही सामाजिक किंवा शारीरिक आक्रमणाला धैर्याने तोंड देऊ शकतील. या जोडीला मातृशक्ती हा विभाग कौटुंबिक व्यवस्थेचे संवर्धन, पुढच्या पिढ्यांवर भारतीय मूल्यांचे संस्कार आणि माता-भगिनींच्या सामाजिक समस्या सोडवण्यासाठी कार्यरत असतो.
धार्मिक क्षेत्रातील सर्वसमावेशकतेसाठी परिषदेने मार्गदर्शक मंडळ आणि धर्मसंसद या सर्वोच्च संस्थात्मक व्यवस्था निर्माण केल्या. शैव, वैष्णव, शाक्त, कबीरपंथी, वारकरी, शीख, जैन, बौद्ध आदी शेकडो संप्रदायांचे प्रमुख धर्माचार्य मार्गदर्शक मंडळात एकत्र येऊन समाजापुढील धार्मिक व नैतिक आव्हानांवर मार्गदर्शन करतात. १९८४ मध्ये नवी दिल्लीत प्रथमच आयोजित करण्यात आलेली धर्मसंसद ही संतांची शिखर परिषद मानली जाते, ज्यातून रामजन्मभूमी मुक्ती, गंगा संवर्धन आणि गोरक्षेसारख्या देशव्यापी आंदोलनांना दिशा देण्यात आली.
सेवा परमो धर्मः
केवळ तात्त्विक विचार मांडून समाज बदलत नाही, तर प्रत्यक्ष कृतीतून बंधुभाव सिद्ध करावा लागतो. या तत्त्वप्रणालीनुसार ‘नरसेवा हीच खरी नारायण सेवा’ मानून हजारो सेवाप्रकल्पांचे जाळे उभारले गेले:
• ज्ञानाची गंगा दुर्गम भागात: एकल विद्यालयांच्या माध्यमातून देशाच्या सीमावर्ती आणि वनवासी भागांतील लाखो बालकांना साक्षरतेसोबतच राष्ट्रभक्ती व संस्कृतीचे संस्कार दिले जात आहेत.
• धार्मिक अधिकारांचे सार्वत्रिकीकरण: सामाजिक समरसतेचा प्रत्यक्ष पुरावा म्हणून दलित आणि मागासवर्गीय घटकातील हजारो तरुणांना वेद, आगम आणि पूजाविधींचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण देऊन मंदिरांमध्ये अधिकृत ‘अर्चक’ (पुजारी) म्हणून सन्मानाने प्रस्थापित करण्यात आले आहे.
• उपेक्षितांचे सक्षमीकरण: फिरती रुग्णालये, अनाथालये, वसतिगृहे आणि दिव्यांगांसाठी चालवले जाणारे पुनर्वसन प्रकल्प हे सिद्ध करतात की, धर्म हा केवळ मंदिराच्या गाभाऱ्यापुरता मर्यादित नसून तो पीडितांच्या अश्रू पुसण्यात प्रकट होतो.
समकालीन प्रासंगिकता
आज जेव्हा जागतिक स्तरावर संस्कृतींचे अवमूल्यन होत आहे आणि समाज पुन्हा एकदा नव्या स्वरूपातील विखंडनवादी विचारांना सामोरा जात आहे, तेव्हा या स्थापना दिनाचे महत्त्व अधिकच अधोरेखित होते. चारही शंकराचार्यांच्या उपस्थितीत घेतलेला समरसतेचा संकल्प आजही अपूर्ण असलेल्या सामाजिक सुधारणा पूर्ण करण्यासाठी प्रेरणा देतो.
विश्व हिंदू परिषदेचा स्थापना दिवस हा केवळ एका संघटनेचा वर्धापन दिवस नसून, तो हिंदू समाजाला आपल्या अंतर्गत भेदाभेदांची होळी करून एकात्म, बलशाली, स्वाभिमानी आणि संवेदनशील समाजरचना निर्माण करण्याचे सतत स्मरण करून देणारा एक जाज्वल्य संकल्प दिवस आहे.
