विवेकानंद रॉक मेमोरियलच्या निर्मितीमागची एकनाथ रानडे यांची अविरत धडपड
कन्याकुमारीच्या समुद्रात, तीन समुद्रांच्या संगमावर उभा असलेला एक खडक आज भारताच्या राष्ट्रीय चेतनेचे प्रतीक बनला आहे. त्या खडकावर उभे असलेले विवेकानंद रॉक मेमोरियल म्हणजे केवळ एका महान संन्याशाच्या स्मृतीचे स्मारक नाही; ते एका राष्ट्रीय संकल्पाची, जनसहभागाची आणि असामान्य संघटनकौशल्याची कहाणी आहे.
या भव्य स्मारकामागे स्वामी विवेकानंदांची प्रेरणा होती; मात्र त्या प्रेरणेला प्रत्यक्ष आकार देण्यासाठी ज्यांनी देशभर प्रवास केला, राजकीय मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन पाठिंबा मिळवला, सामान्य माणसाला या कार्याशी जोडले आणि वर्षानुवर्षे अथक प्रयत्न केले, त्या व्यक्तीचे नाव होते—एकनाथ रानडे.
एका कार्यकर्त्याची घडण
१९ नोव्हेंबर १९१४ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील टिमटाळा येथे एकनाथ रानडे यांचा जन्म झाला. बालपणानंतर ते नागपूरला आले. १९२६ मध्ये राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याशी त्यांचा परिचय झाला आणि त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाला एक नवी दिशा मिळाली.
१९३८ मध्ये तत्त्वज्ञान विषयात पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून कार्य स्वीकारले. पुढील दोन दशकांत महाकौशल, मध्यभारत, पूर्वांचल आणि अखिल भारतीय स्तरावर विविध जबाबदाऱ्या सांभाळताना त्यांचे संघटनकौशल्य अधिकाधिक विकसित होत गेले.
१९४८ मधील संघबंदीच्या काळात त्यांनी भूमिगत राहून काम केले. पुढे संघाचे सरकार्यवाह आणि नंतर अखिल भारतीय बौद्धिक प्रमुख म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. याच प्रदीर्घ संघटनात्मक अनुभवाची खरी कसोटी पुढे लागणार होती.
कन्याकुमारीत नवे आव्हान
स्वामी विवेकानंदांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने कन्याकुमारीतील त्यांच्या ध्यानस्थळावर स्मारक उभारण्याची कल्पना पुढे आली. पण कल्पना जितकी भव्य, तितक्याच अडचणीही मोठ्या होत्या.
स्मारकाची जागा, प्रशासकीय परवानग्या, विविध स्तरांवरील विरोध, वास्तुरचना आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे निधी—एकामागून एक प्रश्न उभे राहत होते.
१८ ऑगस्ट १९६३ रोजी एकनाथ रानडे यांच्यावर स्मारक समितीच्या संघटन सचिवपदाची जबाबदारी आली. यानंतर या प्रकल्पाला निर्णायक गती मिळाली. रानडे यांनी या कामाकडे केवळ एका संस्थेचा प्रकल्प म्हणून पाहिले नाही; त्यांना ते संपूर्ण भारताचे स्मारक बनवायचे होते.
पक्षभेदांच्या पलीकडे उभा केला पाठिंबा
रानडे यांची पहिली मोठी मोहीम होती—राजकीय आणि सामाजिक पातळीवर व्यापक समर्थन उभे करणे.
२३ डिसेंबर १९६३ रोजी खासदारांच्या समर्थनाची मोहीम सुरू झाली. काही दिवसांतच विविध पक्षांतील ३२३ खासदारांच्या स्वाक्षऱ्यांचे निवेदन तयार झाले आणि ते तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्याकडे सादर करण्यात आले.
या प्रयत्नामागे एक स्पष्ट भूमिका होती—विवेकानंदांचे स्मारक कोणत्याही एका संघटनेचे नसून राष्ट्राचे स्मारक असावे.
‘एक रुपया’ आणि लाखो हात
मोठ्या देणगीदारांच्या मदतीवर संपूर्ण प्रकल्प अवलंबून राहू नये, अशी रानडे यांची भूमिका होती. सामान्य भारतीयालाही या स्मारकाच्या निर्मितीत आपला वाटा आहे, असे वाटावे, यासाठी त्यांनी एक रुपयाच्या योगदानाची व्यापक मोहीम उभी केली.
देशाच्या कानाकोपऱ्यातून सामान्य नागरिकांनी या आवाहनाला प्रतिसाद दिला. छोट्या-छोट्या देणग्यांमधून निधी जमा झाला आणि स्मारकाच्या निर्मितीला खऱ्या अर्थाने जनसहभागाचे स्वरूप प्राप्त झाले.
| रानडे यांच्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये • राष्ट्रीय पातळीवर संपर्क आणि समन्वय • पक्षभेदांच्या पलीकडे व्यापक पाठिंबा • सामान्य नागरिकांचा प्रत्यक्ष सहभाग • निधी, प्रशासन आणि बांधकामाचा सातत्यपूर्ण पाठपुरावा |
समुद्रातील खडकावर वास्तू उभारण्याचे आव्हान
निधी आणि परवानग्यांचा प्रश्न मार्गी लागत असतानाच प्रत्यक्ष बांधकामाचे मोठे आव्हान समोर होते. समुद्राच्या लाटांमध्ये असलेल्या खडकावर भव्य दगडी वास्तू उभारायची होती. वास्तुकार एस. के. आचारी यांच्या आराखड्यानुसार काम पुढे गेले. १९६४ मध्ये बांधकामाची प्रक्रिया सुरू झाली आणि पुढील काही वर्षांत खडकावर स्मारकाची वास्तू आकार घेत गेली.
सुमारे ६५० कुशल कारागीर आणि कामगारांनी सहा वर्षे या प्रकल्पासाठी परिश्रम केले. या काळात रानडे यांची भूमिका केवळ व्यवस्थापकाची नव्हती. निधी, प्रशासन, राजकीय संपर्क, वास्तुरचना, बांधकाम आणि देशभरातील जनसंपर्क—या प्रत्येक आघाडीवर ते सक्रिय होते.
सात वर्षांच्या प्रयत्नांचे फलित
अखेर २ सप्टेंबर १९७० रोजी राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांच्या हस्ते विवेकानंद रॉक मेमोरियलचे उद्घाटन झाले. एक कल्पना प्रत्यक्ष वास्तूत उतरली होती.
कन्याकुमारीच्या समुद्रातील खडकावर उभे राहिलेले हे स्मारक म्हणजे हजारो लोकांच्या श्रमांचे फलित होते; पण त्या विविध प्रयत्नांना एकाच राष्ट्रीय ध्येयाशी जोडणारा दुवा म्हणजे एकनाथ रानडे.
स्मारकापुढचे मोठे स्वप्न
रानडे यांच्यासाठी मात्र स्मारक उभारणे हे अंतिम ध्येय नव्हते. त्यांना स्वामी विवेकानंदांचे विचार केवळ स्मारकापुरते मर्यादित ठेवायचे नव्हते. ते समाजजीवनात उतरावेत, तरुणांमध्ये राष्ट्रभावना जागृत व्हावी आणि सेवा व राष्ट्रनिर्माणाचे कार्य व्यापक व्हावे, यासाठी ७ जानेवारी १९७२ रोजी विवेकानंद केंद्राची स्थापना झाली.
म्हणजेच एका दगडी स्मारकापासून एका जिवंत सामाजिक चळवळीपर्यंतचा प्रवास सुरू झाला.
एका खडकाची आणि एका माणसाची कहाणी
२२ ऑगस्ट १९८२ रोजी एकनाथ रानडे यांचे निधन झाले. पण त्यांनी उभे केलेले कार्य त्यांच्या जाण्यानंतरही पुढे चालू राहिले.
आज कन्याकुमारीच्या समुद्रात उभे असलेले विवेकानंद रॉक मेमोरियल पाहताना त्याची भव्य वास्तू प्रथम नजरेत भरते. मात्र त्या वास्तूमागे पाहिले, तर दिसतो तो एका व्यक्तीचा दीर्घ संघर्ष—संघटन, संवाद, जनसहभाग, निधी उभारणी आणि अडचणींवर मात करण्याची न थांबणारी धडपड.
स्वामी विवेकानंदांनी त्या खडकावर भारताच्या भवितव्याचा विचार केला होता. एकनाथ रानडे यांनी त्या विचाराला राष्ट्राच्या सामूहिक शक्तीशी जोडले.
म्हणूनच विवेकानंद रॉक मेमोरियल ही केवळ दगडात उभी असलेली वास्तू नाही. ती एका विचाराचे स्मारक आहे—आणि त्या विचाराला आकार देणाऱ्या एका असामान्य कर्मयोग्याच्या ध्यासाचीही साक्ष आहे.
जीवनप्रवासातील निवडक महत्त्वाचे टप्पे
| वर्ष | टप्पा |
| १९१४ | टिमटाळा येथे जन्म |
| १९२६ | राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याशी परिचय |
| १९३८ | पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून कार्यास प्रारंभ |
| १९६३ | विवेकानंद रॉक मेमोरियलच्या कार्याची निर्णायक जबाबदारी |
| १९७० | विवेकानंद रॉक मेमोरियलचे उद्घाटन |
| १९७२ | विवेकानंद केंद्राची स्थापना |
| १९८२ | निधन |
– राज भाटिया
