प्रस्तावना
भारतीय राजकारणाच्या स्वातंत्र्योत्तर इतिहासात, देशाचे सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय पुनर्निर्माण करण्यात अनेक नेत्यांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यापैकी, एका संपन्न राजघराण्याचा पारंपरिक वारसा आणि लोकशाही व्यवस्थेतील प्रखर हिंदुत्ववादी राजकारण यांचा जो अभूतपूर्व संगम राजमाता विजयाराजे सिंधिया यांच्या व्यक्तिमत्त्वात पाहायला मिळतो. मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेर या अत्यंत संपन्न अशा २१-तोफांची सलामी मिळणाऱ्या राजघराण्याच्या महाराणी ते भारतीय जनसंघ आणि नंतर भारतीय जनता पक्षाच्या उभारणीतील त्यांचा प्रवास केवळ एका व्यक्तीच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षेचा भाग नव्हता. तर, त्यांच्या योगदानामुळे भारतात ‘हिंदुत्व’ आणि ‘सांस्कृतिक राष्ट्रवाद’ या विचारधारेला तळागाळापर्यंत पोहोचवता आले.
वैचारिक जडणघडण
विजयाराजे सिंधिया यांचा जन्म १२ ऑक्टोबर १९१९ रोजी मध्य प्रदेशातील सागर जिल्ह्यात एका उच्चकुलीन कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव ‘लेखा दिव्येश्वरी देवी’ असे होते. त्यांचे वडील ठाकूर महेंद्र सिंग हे सरकारी सेवेत होते, तर त्यांची आई चुडा देवेश्वरी या नेपाळच्या राणा राजघराण्यातील होत्या.
आजोबांच्या सहवासात वाढताना त्यांच्यावर राजेशाही परंपरा, हिंदू धर्मशास्त्रे आणि सनातनी मूल्यांचे खोलवर संस्कार झाले. त्यांच्या सुरुवातीच्या शिक्षणासाठी त्यांना बनारस येथील डॉ. अ‍ॅनी बेझंट थिओसॉफिकल कॉलेज आणि नंतर लखनौच्या इझाबेल थोरबर्न कॉलेजमध्ये पाठवण्यात आले. त्यांच्यावर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा आणि स्वदेशी चळवळीचा मोठा प्रभाव होता. त्यांनी तरुणपणीच विदेशी वस्तूंचा आणि कपड्यांचा त्याग करून साधे जीवन जगण्याचा निर्णय घेतला होता. हे संस्कारच पुढे त्यांच्या राष्ट्रभक्तीचा पाया ठरले.
ग्वाल्हेर राजघराण्यात प्रवेश
२१ फेब्रुवारी १९४१ रोजी वयाच्या २२ व्या वर्षी लेखा दिव्येश्वरी यांचा विवाह ग्वाल्हेरचे तत्कालीन महाराजा जिवाजीराव सिंधिया यांच्याशी झाला आणि त्या ‘विजयाराजे सिंधिया’ बनल्या. त्या काळी ग्वाल्हेर हे भारतातील सर्वांत श्रीमंत संस्थानांपैकी एक होते.
ग्वाल्हेरच्या सिंधिया घराण्याचा इतिहास हा हिंदू तीर्थक्षेत्रांना परकीय आणि इस्लामी आक्रमकांपासून मुक्त करण्याच्या मोहिमांशी जोडलेला होता. तसेच, स्वातंत्र्यपूर्व काळात महाराजा जिवाजीराव सिंधिया यांचा कल ‘हिंदू महासभे’कडे होता आणि हिंदू महासभेच्या धोरणांवर त्यांचा ठाम विश्वास होता. राजवाड्याच्या आत वावरत असताना विजयाराजे यांच्यावर पारंपरिक हिंदू मूल्यांचा सातत्याने प्रभाव पडत होता. भारतातील अनेक राजांनी स्वतःला ‘हिंदू संस्कृतीचे रक्षक’ मानले होते, आणि राजमातांनी हाच धर्मरक्षणाचा वारसा पुढे चालवला.
लोकशाहीतील प्रवेश
१६ जुलै १९६१ रोजी महाराजा जिवाजीराव यांच्या निधनानंतर विजयाराजे या अधिकृतपणे ग्वाल्हेरच्या ‘राजमाता’ बनल्या. १९६७ च्या सत्तांतरानंतर राजमातांनी भारतीय जनसंघात प्रवेश केला. त्यांच्या कारकि‍र्दीमध्ये जनसंघाचा समावेश असलेले पहिले बिगर-काँग्रेसी ‘संयुक्त विधायक दल’ सरकार मध्य प्रदेशात स्थापन केले. विशेष म्हणजे राजमातांनी त्यांच्या आयुष्यात लढवलेली एकही निवडणूक कधीही हरली नाही.
राजमातांचे हिंदुत्व हे केवळ राजकीय फायद्यापुरते नव्हते. राजमातांनी हिंदुत्वाच्या राजकारणासाठी नेत्यांची एक संपूर्ण फळी तयार केली. अटलबिहारी वाजपेयी, उमा भारती, रामनाथ गोएंका अशा दिग्गज राजकीय नेत्यांना प्रवाहात आणण्यामध्ये राजमातांचा सिंहि‍णीचा वाटा होता.
आणीबाणीचा कालखंड
१९७५ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशात आणीबाणी लादून लोकशाहीचा गळा घोटला. जनसंघाच्या प्रबळ नेत्या असल्याने राजमातांचे नाव अटकेच्या यादीत सर्वांत वर होते. त्यांना नेपाळमध्ये निसटण्याची संधी होती, परंतु आपल्या राजकीय मूल्यांशी तडजोड न करता त्यांनी भारतातच राहून पोलिसांकडून अटक झाल्या.
त्यांना दिल्लीच्या तिहार तुरुंगात डांबण्यात आले. त्यांच्या संपत्तीची चौकशी सुरू झाली आणि त्यांच्या कुटुंबाला त्रास दिला गेला. तरीही राजमातांनी इंदिरा गांधींच्या दडपशाहीपुढे झुकण्यास नकार दिला. त्यांच्या या कणखर बाण्यामुळे त्या खऱ्या अर्थाने हिंदुत्वासाठी त्याग करणारी ‘राजमाता’ ठरल्या.
आणीबाणीनंतर स्थापन झालेले जनता पक्षाचे सरकार कोसळल्यानंतर एप्रिल १९८० मध्ये ‘भारतीय जनता पक्ष’ या नव्या पक्षाची स्थापना झाली, ज्याच्या राजमाता संस्थापक सदस्या आणि उपाध्यक्षा होत्या.
राम जन्मभूमी आंदोलन
राजमाता विजयाराजे सिंधिया यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वांत तेजस्वी अध्याय म्हणजे राम जन्मभूमी आंदोलनातील त्यांचे नेतृत्व. विश्व हिंदू परिषद आणि भाजपने जे आंदोलन उभे केले, त्याच्या प्रमुख शिल्पकारांपैकी राजमाता एक होत्या.
१९८८ मध्ये भाजपच्या राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या बैठकीत राम मंदिर उभारणीचा प्रस्ताव पहिल्यांदा अधिकृतपणे राजमाता सिंधिया यांनीच मांडला होता. त्यांच्या या ठाम भूमिकेमुळेच जून १९८९ मध्ये भाजपने ऐतिहासिक ‘पालमपूर ठराव’ संमत केला.
१९९० मध्ये काढण्यात आलेल्या ऐतिहासिक ‘राम रथयात्रे’च्या आयोजनात राजमातांचा मोठा वाटा होता. रथयात्रेच्या काळात राजमातांनी देशभर झंझावाती दौरे केले. त्यांनी हिंदुत्वाची लाट पसरवण्यासाठी अत्यंत आक्रमक आणि भावनिक भाषणे केली. त्यांच्या भावनिक आवाहनामुळे मध्य प्रदेशातून तब्बल ३६,००० कारसेवक अयोध्येकडे रवाना झाले. १९९१ च्या कारसेवेदरम्यान बलिदान देणाऱ्या कारसेवकांच्या माता आणि पत्नी ‘पूजनीय’ असल्याचे जाहीर करत त्यांनी आंदोलनात अभूतपूर्व ऊर्जा निर्माण केली. कामेश्वर चौपाल या दलित कारसेवकाकडून राम मंदिराची पहिली वीट रचण्यात आल्याच्या घटनेलाही त्यांचा पूर्ण पाठिंबा होता.
कुटुंबापेक्षा राष्ट्र आणि धर्म श्रेष्ठ
राजमातांनी हिंदुत्वाचा मार्ग स्वीकारला असला तरी, त्यांचा मुलगा माधवराव सिंधिया यांनी काँग्रेसचा आणि धर्मनिरपेक्ष राजकारणाचा मार्ग निवडला.
हा वैचारिक संघर्ष इतका तीव्र होता की राजमातांनी हिंदुत्वाच्या तत्त्वांशी कधीही तडजोड केली नाही. १९८४ च्या निवडणुकीत माधवरावांच्या विरोधात त्यांनी स्वतःचे धर्मपुत्र अटलबिहारी वाजपेयी यांचा प्रचार केला. मुलाने काँग्रेसमध्ये जाणे हे त्यांना धर्माशी आणि राजघराण्याच्या मूल्यांशी झालेली प्रतारणा वाटत होती. संबंध इतके विकोपाला गेले की त्यांनी जयविलास पॅलेससाठी माधवरावांना भाडे देण्याची नोटीस पाठवली आणि आपल्या मृत्यूपत्रात मुलाला अंत्यसंस्काराचा अधिकार नाकारला. हा संघर्ष केवळ संपत्तीचा नव्हता, तर तो ‘हिंदुत्व विरुद्ध धर्मनिरपेक्षता’ असा होता. कुटुंबापेक्षा त्यांनी नेहमीच राष्ट्र आणि हिंदुत्वाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. राजमातांच्या मुली वसुंधरा राजे आणि यशोधरा राजे यांनी मात्र त्यांचा हिंदुत्ववादी वारसा पुढे चालवला.
निष्कर्ष
राजमाता विजयाराजे सिंधिया यांचे जीवन म्हणजे राष्ट्रप्रेम, धर्मनिष्ठा आणि हिंदुत्वासाठी केलेल्या असीम त्यागाची गाथा आहे. राष्ट्र प्रथम विचारसरणीला मध्य भारतात संस्थात्मक बळ देणे, राम जन्मभूमी मुक्ती संग्रामात मातृत्वाची आणि नेतृत्वाची भूमिका निभावणे, आणि काँग्रेसच्या छद्म-धर्मनिरपेक्षतेविरुद्ध आयुष्यभर लढा देणे, हे राजमातांचे ऐतिहासिक योगदान आहे. आज भारतीय राजकारणात हिंदुत्वाला जी राजकीय मान्यता आणि अभूतपूर्व यश प्राप्त झाले आहे, त्याची पायाभरणी करण्यामध्ये राजमातांनी आपले संपूर्ण आयुष्य आणि संपत्ती पणाला लावली होती. खऱ्या अर्थाने त्या ‘हिंदू राष्ट्रा’तील एक वंदनीय राष्ट्रमाता होत्या.
