महाराष्ट्र सरकारने १५ मे २०२६ रोजी सातारा येथे प्रधानमंत्री आवास योजना-ग्रामीण (PMAY-G) अंतर्गत पूर्ण झालेल्या ५ लाख घरांचे लोकार्पण करत लाखो गरीब कुटुंबांच्या आयुष्यात नव्या आशेचा दिवा पेटवला. केंद्रीय ग्रामविकास मंत्री शिवराज सिंह चौहान आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या उपस्थितीत सैनिक शाळा मैदानावर पार पडलेल्या लाभार्थी मेळाव्यात अनेक कुटुंबांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू चमकत होते. काही लाभार्थींना प्रतीकात्मक चाव्या देण्यात आल्या, पण त्या केवळ घरांच्या चाव्या नव्हत्या त्या होत्या सुरक्षिततेच्या, सन्मानाच्या आणि नव्या आयुष्याच्या दारांच्या चाव्या.
मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी पुढील वर्षी आणखी १५ लाख घरांचे लोकार्पण करण्याची घोषणा करत महाराष्ट्राला पूर्णपणे बेघरमुक्त करण्याचा निर्धार व्यक्त केला. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या “प्रत्येकाला पक्के घर” या स्वप्नाला महाराष्ट्र अभूतपूर्व गतीने प्रत्यक्षात उतरवत आहे.
या योजनेमुळे मिळालेल्या घरांनी लाखो कुटुंबांचे जीवन अक्षरशः बदलून गेले आहे. अनेक वर्षे झोपडीत, गळक्या कौलारू घरात किंवा असुरक्षित परिस्थितीत राहणाऱ्या कुटुंबांना आता स्वतःचे पक्के, सुरक्षित आणि स्वच्छ घर मिळाले आहे. प्रत्येक घरात स्वयंपाकघर, शौचालय, पाणी आणि वीज यांसारख्या मूलभूत सुविधा उपलब्ध असल्याने लाभार्थींमध्ये प्रचंड समाधानाची भावना आहे.
एका लाभार्थी महिलेने भावुक होत सांगितले, “पूर्वी पावसाळा आला की रात्रभर झोप लागत नव्हती. घर गळायचं, मुलं भिजायची, साप-विंचवांची भीती वाटायची. आता आमचं स्वतःचं पक्कं घर आहे. मुलांना सुरक्षित वातावरण मिळालं आहे.”
दुसरे एक वृद्ध लाभार्थी म्हणाले, “आयुष्यभर कष्ट केले पण स्वतःचं घर मिळेल असं वाटलं नव्हतं. आता म्हातारपणात तरी सन्मानाने जगता येईल.”
एका तरुण दाम्पत्याने सांगितले, “आता आम्हालाही भविष्याची स्वप्ने पाहण्याची हिंमत आली आहे. मुलांच्या शिक्षणासाठी, चांगल्या आयुष्यासाठी स्थिर आधार मिळाला आहे.”
या घरांमुळे केवळ निवारा मिळालेला नाही, तर आत्मविश्वास, सुरक्षितता आणि सामाजिक सन्मानही मिळाला आहे. अनेक महिला सांगतात की आता त्यांना मुलींच्या सुरक्षिततेची भीती कमी झाली आहे. मुलांना अभ्यासासाठी योग्य जागा मिळत आहे. स्वच्छ शौचालय आणि स्वच्छ पिण्याच्या पाण्यामुळे आरोग्य सुधारत आहे. घर मिळाल्यानंतर अनेक कुटुंबांनी घर सुशोभित करण्यासाठी स्वतःहून अतिरिक्त खर्च सुरू केला आहे. यावरून त्यांच्या मनातील घराबद्दलचा अभिमान आणि आपलेपणाची भावना स्पष्ट दिसून येते.
राष्ट्रीय ग्रामीण विकास आणि पंचायतराज संस्था (NIRDPR) च्या अभ्यासानुसार महाराष्ट्रातील ९६% लाभार्थी योजनेच्या अंमलबजावणीवर समाधानी आहेत, जी राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूप जास्त आहे. हे समाधान केवळ आकडेवारीत नाही, तर प्रत्येक लाभार्थ्याच्या चेहऱ्यावर दिसणाऱ्या आनंदात आहे.
राज्याला केंद्राकडून ४३.८० लाख घरांचे लक्ष्य देण्यात आले असून त्यापैकी ४१.४२ लाख घरांना मंजुरी मिळाली आहे. मे २०२६ पर्यंत १७.९२ लाख घरं पूर्ण झाली असून, केवळ २०२५-२६ या वर्षात ५ लाख घरं पूर्ण करण्याचा विक्रम महाराष्ट्राने केला आहे. या ५ लाख घरांमुळे सुमारे २० ते २५ लाख लोकांना थेट फायदा झाला आहे. आतापर्यंत पूर्ण झालेल्या १७.९२ लाख घरांमुळे अंदाजे ७० ते ९० लाख ग्रामीण नागरिकांना पक्के घर मिळाले आहे.
सातारा जिल्ह्यातच ५४,७५९ घरांना मंजुरी मिळाली असून त्यापैकी २४,८४८ घरं पूर्ण झाली आहेत. ग्रामीण भागातील SC/ST, विधवा, दिव्यांग, बेघर आणि कच्च्या घरात राहणाऱ्या कुटुंबांना या योजनेत प्राधान्य दिले जाते. SECC डेटा आणि ग्रामसभेच्या पडताळणीद्वारे पात्र लाभार्थ्यांची निवड केली जाते.
योजनेअंतर्गत सपाट भागासाठी १.२० लाख रुपये आणि डोंगरी भागासाठी १.३० लाख रुपये आर्थिक सहाय्य दिले जाते. महाराष्ट्र सरकारने अतिरिक्त ५०,००० रुपयांची मदत देऊन घरांची गुणवत्ता अधिक चांगली केली आहे. AwaasSoft आणि Geo-tagging सारख्या तंत्रज्ञानामुळे संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक बनली आहे आणि निधी थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा होतो.
या योजनेचा परिणाम केवळ घरांपुरता मर्यादित नाही. बांधकाम क्षेत्रात लाखो रोजगार निर्माण झाले आहेत. प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना, स्वच्छ भारत अभियान, उज्ज्वला योजना आणि जल जीवन मिशन यांच्याशी समन्वय साधून ग्रामीण भागाचा सर्वांगीण विकास होत आहे.
आज महाराष्ट्रातील लाखो गरीब कुटुंबांसाठी “स्वतःचे घर” ही केवळ एक मालमत्ता राहिलेली नाही, तर ती त्यांच्या आयुष्याची नव्याने सुरू झालेली आशेची कहाणी बनली आहे. पावसाच्या भीतीतून सुरक्षिततेकडे, अस्थिरतेतून आत्मविश्वासाकडे आणि झोपडीतून सन्मानाच्या जीवनाकडे झालेला हा प्रवास ग्रामीण महाराष्ट्रासाठी ऐतिहासिक ठरत आहे.
आता पुढील १५ लाख घरांच्या लोकार्पणाचे उद्दिष्ट समोर ठेवून महाराष्ट्र बेघरमुक्त राज्य होण्याच्या दिशेने अधिक वेगाने वाटचाल करत आहे.
– अमिता आपटे
