प्रस्तावना
भारतीय अभिजात संगीताच्या इतिहासात एकोणिसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध आणि विसाव्या शतकाचा प्रारंभ हा सांगीतिक पुनर्जागरणाचा अत्यंत महत्त्वाचा काळ मानला जातो. या काळात भारतीय शास्त्रीय संगीत प्रामुख्याने राजदरबारांच्या गुप्ततेत आणि विशिष्ट घराण्यांच्या चौकटीत बंदिस्त होते. संगीताला समाजात मानाचे स्थान नव्हते व संगीतकारांकडे आश्रित म्हणून पाहिले जाई. या प्रतिकूल सामाजिक व सांस्कृतिक परिस्थितीत पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांनी संगीताचा उद्धार करण्यासाठी आपले आयुष्य समर्पित केले. त्यांनी शास्त्रीय संगीताला राजवाड्यांमधून व घराणेशाहीतून बाहेर काढून जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि बालपण
पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांचा जन्म १८ ऑगस्ट १८७२ रोजी कुरुंदवाड संस्थानात एका परंपराप्रिय महाराष्ट्रीय ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ घराणे सांगलीजवळील ‘पलूस’ गावचे असून मूळ आडनाव ‘गाडगीळ’ असे होते. वडील दिगंबर गोपाळ पलुस्कर हे नामवंत कीर्तनकार असल्याने बालपणापासूनच त्यांच्यावर धार्मिक संस्कार, भक्तीसंगीत व गायकीचे बाळकडू मिळाले. बालपणीच दत्तजयंतीच्या उत्सवात फटाक्याचा भीषण स्फोट झाल्याने त्यांनी दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी गमवावी लागली. उपचारार्थ मिरज संस्थानात आणल्यानंतर उपचारांनी त्यांची दृष्टी काही प्रमाणात पूर्ववत झाली.
संगीत शिक्षण आणि उत्तर भारत दौरा
मिरजेच्या राजाने विष्णूंमधील सांगीतिक प्रतिभा ओळखून त्यांना ग्वाल्हेर घराण्याचे ख्यातनाम गवई पंडित बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांच्याकडे दाखल केले. पलुस्करांनी मिरज येथे तब्बल १२ वर्षे कठोर गुरुकुल पद्धतीने तालीम घेऊन ग्वाल्हेर गायकी, रागदारी आणि कठीण तानांवर पूर्ण प्रभुत्व मिळवले. इ.स. १८९६ मध्ये मिरज सोडल्यानंतर त्यांनी उत्तर भारताचा दौरा करून औंध, सातारा, बडोदा, ग्वाल्हेर, मथुरा व सौराष्ट्र येथील सांगीतिक परंपरा आणि ब्रजभाषेचा अभ्यास केला. बडोद्याच्या राणीने महिना ७०० रुपये वेतनाची दरबारी गायकाची जबाबदारी दिली, परंतु, संगीताच्या सार्वजनिक प्रसाराच्या ध्येयाने त्यांनी ती नाकारली.
गांधर्व महाविद्यालय आणि संगीताचे लोकशाहीकरण
पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांचे योगदान हे केवळ एका उत्कृष्ट गायकापुरते मर्यादित नसून ते एक संगीत-शिक्षणतज्ज्ञ, विचारवंत, मुद्रणतज्ज्ञ आणि समाजसुधारक म्हणून अधिक व्यापक आहे. त्यांनी भारतीय संगीताच्या रचनेत, शिक्षणपद्धतीत आणि सामाजिक दर्जात अमूलाग्र बदल घडवून आणले.
संगीताचे संस्थात्मीकरण करण्यासाठी त्यांनी ५ मे १९०१ रोजी लाहोर येथे कोणत्याही राजाश्रयाविना, केवळ जनतेच्या सहकार्यातून ‘गांधर्व महाविद्यालया’ची स्थापना केली. त्यांनी नऊ वर्षांचा पद्धतशीर अभ्यासक्रम तयार केला आणि संगीत शिक्षक घडवण्यासाठी प्रथमच ‘उपदेशक’वर्ग सुरू केला. १९०८ मध्ये हे महाविद्यालय मुंबईत मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाले. कर्जामुळे १९२४ मध्ये इमारतीचा लिलाव झाला, तरीही त्यांच्या शिष्यांनी ही संस्थात्मक चळवळ जिवंत ठेवली. पूर्वी अभिजात संगीताचे कार्यक्रम केवळ राजवाड्यांमधील खास दरबारात किंवा श्रीमंतांच्या खाजगी बैठकीत होत असत. सर्वसामान्य जनतेला शास्त्रीय संगीत ऐकण्याची कोणतीही संधी उपलब्ध नव्हती. पलुस्करांनी या व्यवस्थेला आव्हान देत सौराष्ट्र दौऱ्यादरम्यान भारतात प्रथमच सार्वजनिक तिकिटांचे सांगीतिक जलसे आयोजित करण्याची प्रथा सुरू केली. अगदी नाममात्र शुल्क आकारून त्यांनी सर्वसामान्य माणसाला संगीताच्या मैफिलीत प्रवेश दिला. निरनिराळ्या घराण्यांतील कलाकारांना एका मंचावर आणण्यासाठी ‘अखिल भारतीय संगीत परिषदा’ सुरू करून संगीताला ‘लोकाश्रय’ मिळवून दिला.
वैज्ञानिक स्वरलिपी, साहित्य शुद्धीकरण व ग्रंथ
संगीताचे अचूक जतन करण्यासाठी त्यांनी सूक्ष्म व वैज्ञानिक ‘पलुस्कर स्वरलिपी पद्धत’ विकसित केली आणि स्वतःचा छापखाना उभारून सांगीतिक पाठ्यपुस्तके मुद्रित केली. खयालमधील अश्लील व शृंगारिक शब्दांऐवजी भक्ती, नीती व ईश्वरप्रार्थनेच्या शब्दांची पुनर्रचना केली. महाराष्ट्रात शास्त्रीय संगीत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी २०० हून अधिक मराठी बंदिशी रचल्या, ज्यांच्या संवर्धनासाठी महाराष्ट्र शासनाने विशेष निधी मंजूर केला आहे. त्यांनी संगीत बाल-बोध (३ खंड), राग-प्रवेश (१८ खंड), भजनामृत लहरी, स्वल्पालाप-गायन, संगीत-तत्त्वदर्शक आणि संगीत बाल प्रकाश यांसारख्या मूलभूत ग्रंथांची रचना केली.
राष्ट्रवाद, शिष्यपरंपरा आणि वारसा
आज गायले जाणारे ‘वन्दे मातरम्’ व ‘सारे जहाँ से अच्छा’ या गीतांना त्यांनी गांभीर्यपूर्ण शास्त्रीय चाली दिल्या. तसेच, स्वातंत्र्यलढ्यात महात्मा गांधींच्या सत्याग्रह सभांमध्ये व दांडी यात्रेदरम्यान गायले गेलेले ‘रघुपती राघव राजाराम’ भजन पं. पलुस्करांनीच रागबद्ध केले होते. त्यांनी पंडित ओंकारनाथ ठाकूर, पंडित विनायकराव पटवर्धन, पंडित नारायणराव व्यास, पंडित बी. आर. देवधर आणि आपले सुपुत्र पंडित डी. व्ही. पलुस्कर यांसारखे दिग्गज शिष्य घडवले. उत्तरार्धात १९२४ मध्ये नाशिक येथे ‘रामनाम आधार आश्रम’ स्थापन केल्यानंतर २१ ऑगस्ट १९३१ रोजी त्यांचे निधन झाले. १९७३ मध्ये भारत सरकारने त्यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले आणि तसेच, ‘इंडिया टुडे’ या नियतकालिकाने विसाव्या शतकात आधुनिक भारताची जडणघडण करणाऱ्या १०० थोर व्यक्तींच्या यादीत पं. विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांचा सन्मानाने समावेश केला.
निष्कर्ष
पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांचे जीवन आणि कार्य हे केवळ संगीत क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून तो भारतीय सांस्कृतिक पुनर्जागरणाचा एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. सरंजामशाहीच्या आणि बंदिस्त घराणेशाहीच्या प्रभावातून संगीताला मुक्त करून त्याला लोकशाही स्वरूप देणे, हा त्यांचा सर्वात मोठा ऐतिहासिक विजय होता. त्यांनी संगीताला शाळा-महाविद्यालयांच्या माध्यमातून संस्थात्मक अधिष्ठान दिले, वैज्ञानिक स्वरलिपी दिली आणि साहित्याला नैतिक व भक्तीचे अधिष्ठान मिळवून दिले. आज भारतात आणि जगभरात शास्त्रीय संगीताचा जो व्यापक प्रसार आणि सन्मान दिसतो, त्याचा भक्कम पाया पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांनीच रचला होता.
