युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस म्हणजेच UPI च्या १० वर्षांचा हा प्रवास केवळ एका डिजिटल सेवेची माहिती नसून, भारताच्या आर्थिक आणि तांत्रिक क्रांतीची गोष्ट आहे. २०१६ मध्ये नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाने (NPCI) सुरू केलेल्या या प्रणालीने देशातील सामान्य नागरिकाचे व्यवहार करण्याचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून टाकले आहे.
पायाभरणी ते डिजिटल क्रांती
ऑगस्ट २०१६ मध्ये जेव्हा UPI लाँच झाले, तेव्हा खिशातील पाकीट आणि रोख रक्कम हद्दपार होईल असा कोणी विचारही केला नव्हता. सुरुवातीच्या काळात बँक खात्यांना मोबाईल नंबरशी जोडणे आणि QR कोडद्वारे पेमेंट करणे हा लोकांसाठी नवीन अनुभव होता. परंतु, सुलभता आणि सुरक्षिततेमुळे अल्पावधीतच लोकांनी या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केला.
प्रत्येक घटकाचा सहभाग
UPI च्या यशाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची सर्वसमावेशकता.
- लहान व्यावसायिक व फेरीवाले: भाजी विक्रेते, चहावाले, ते अगदी मोठ्या मॉल्सपर्यंत सर्वत्र ‘Scanner’ दिसायला लागले.
- रोख रकमेची गरज संपली: सुट्टे पैसे मिळण्यावरून होणारे वाद मिटले. एका रुपयापासून ते हजारो रुपयांपर्यंतचे व्यवहार एका सेकंदात शक्य झाले.
- आर्थिक पारदर्शकता: थेट बँक खात्यात पैसे जात असल्याने असंघटित क्षेत्रातील व्यापाऱ्यांचे उत्पन्न अधिकृत नोंदीत आले, ज्यामुळे त्यांना कर्ज मिळणे सोपे झाले.
जगात ‘मेड इन इंडिया’चा डंका
भारताच्या या तंत्रज्ञानाने केवळ देशातच नव्हे, तर जागतिक स्तरावरही आपला प्रभाव पाडला आहे. सिंगापूर, यूएई, फ्रान्स, श्रीलंकेसह अनेक देशांमध्ये आता भारतीय नागरिक UPI द्वारे थेट पैसे देऊ शकतात. जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने देखील भारताच्या या डिजिटल पेमेंट मॉडेलचे भरभरून कौतुक केले आहे.
भविष्यातील वाटचाल
गेल्या १० वर्षांत UPI ने ‘कॅशलेस इकॉनॉमी’चे स्वप्न प्रत्यक्षात आणले आहे. आता क्रेडिट कार्ड्स जोडणे, ऑफलाईन पेमेंट्स आणि AI-आधारित व्हॉइस पेमेंट्स यांसारख्या नवीन सुविधांमुळे हे तंत्रज्ञान अधिक प्रगत होत आहे.
जागतिक पटलावर UPI चे वाढते महत्त्व आणि आंतरराष्ट्रीय विस्तार
भारताच्या या डिजिटल यशाने जागतिक स्तरावर देशाची ‘सॉफ्ट पॉवर’ म्हणून नवी ओळख निर्माण केली आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या (IMF) आकडेवारीनुसार, जगभरातील एकूण रिअल-टाइम डिजिटल व्यवहारांपैकी ४९% व्यवहार एकट्या भारतात होतात. दररोज ६४० दशलक्षाहून अधिक व्यवहार हाताळून UPI ने व्यवहारांच्या संख्येबाबत व्हिसा (Visa) सारख्या आंतरराष्ट्रीय नेटवर्कला मागे टाकले आहे.
UPI चे आंतरराष्ट्रीयीकरण प्रामुख्याने दोन मार्गांनी होत आहे: पहिले म्हणजे परदेशात जाणाऱ्या भारतीय पर्यटकांसाठी QR कोडद्वारे थेट पेमेंट, आणि दुसरे म्हणजे परदेशातील रिअल-टाइम पेमेंट सिस्टीमशी थेट जोडणी करून स्वस्त व जलद आंतरराष्ट्रीय रेमिटन्स (Cross-border Remittance) उपलब्ध करून देणे.
थोडक्यात सांगायचे तर, UPI ने भारताला केवळ डिजिटल बनवले नाही, तर सामान्य माणसाला सशक्त केले आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर करून १४० कोटी जनतेचे जीवन कसे सोपे करता येते, याचे UPI हे जागतिक पातळीवरील सर्वोत्तम उदाहरण आहे.
