प्रस्तावना
भारतीय संस्कृतीत निसर्गाला उपभोग्य वस्तू न मानता सजीव, परस्परपूरक आणि एकात्म परिसंस्था मानले गेले आहे. जल, भूमी, वनस्पती आणि पशुपक्षी या सर्वांच्या सह अस्तित्वावरच पृथ्वीचा समतोल टिकून असतो. मात्र, जेव्हा या नैसर्गिक ताळमेळात मानवकेंद्रित हव्यासापोटी अडथळे निर्माण होतात, तेव्हा निसर्गातील सूक्ष्मातिसूक्ष्म घटकही त्याचे धोक्याचे संकेत देऊ लागतात. पश्चिम महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्याच्या दुष्काळ प्रवण माण तालुक्यातील राजेवाडी धरणावर भर पावसाळ्यात—ऑगस्ट महिन्यात—दुर्मीळ ‘ग्रेटर फ्लेमिंगो’ म्हणजेच रोहित पक्ष्यांचे घडलेले दर्शन हा केवळ एका पक्षीनिरीक्षणाचा विषय नसून, तो विस्कटत चाललेल्या ऋतुचक्राचा आणि स्थानिक पाणथळ परिसंस्थेच्या ऱ्हासाचा चिंतनीय विषय आहे.
ओव्हर-समरिंग
दिनांक १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी साताऱ्यातील माण तालुक्यातील राजेवाडी धरणावर ५ प्रौढ ग्रेटर फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे आगमन झाल्याची अधिकृत नोंद पक्षी संशोधक डॉ. प्रवीण चव्हाण यांनी ‘ई-बर्ड’ या जागतिक पक्षी नोंदणी व्यासपीठावर प्रविष्ट केली. सामान्यतः सातारा जिल्ह्यातील येरळवाडी, मायणी, सूर्याची वाडी आणि कानकात्रे यांसारख्या उथळ तलावांवर फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे आगमन गुलाबी थंडीच्या काळात म्हणजेच हिवाळ्यात (नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी) होते. हिवाळा संपल्यानंतर एप्रिल आणि मे महिन्यांत हे पक्षी प्रजननासाठी गुजरात राज्यातील कच्छच्या रणाकडे किंवा मध्य आशियातील प्रजनन क्षेत्रांकडे प्रयाण करतात. परंतु, परंपरेला छेद देत भर पावसाळ्यात—ऑगस्ट महिन्यात—राजेवाडी तलावावर या पक्ष्यांचे वास्तव्य दिसून येणे ही अत्यंत दुर्मीळ घटना असून, पक्षीशास्त्रामध्ये या वर्तनाला ‘ओव्हर-समरिंग’ असे संबोधले जाते.
ओव्हर-समरिंग या प्रक्रियेमागे अनेक जैविक आणि पर्यावरणीय कारणे कार्यरत असतात. सर्व प्रथम, ज्या पक्ष्यांमध्ये लैंगिक परिपक्वता पूर्ण झालेली नसते किंवा ज्यांच्यात प्रजननासाठी आवश्यक असलेल्या संप्रेरकांचा विकास झालेला नसतो, ते पक्षी हजारो किलोमीटरचा खडतर आणि ऊर्जा-व्यय करणारा स्थलांतर प्रवास टाळतात. दुसरे म्हणजे, जर एखाद्या स्थानिक जलाशयामध्ये उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्याच्या सुरुवातीला अन्नाचा पुरेसा साठा आणि सुरक्षित अधिवास उपलब्ध असेल, तर पक्षी उड्डाणासाठी लागणारी ऊर्जा वाचवून त्याच ठिकाणी थांबणे पसंत करतात. याव्यतिरिक्त, काही प्रसंगी हे पक्षी दक्षिणेकडील हिवाळी अधिवासांतून उत्तरेकडे जाणाऱ्या परतीच्या प्रवासात असताना साताऱ्यासारख्या सुरक्षित पाणथळ जागांवर काही काळ विश्रांती घेतात.
फ्लेमिंगो परिसंस्थेचे जीवशास्त्र
पाणथळ प्रदेशातील जल-शास्त्र आणि अन्न उपलब्धता यांचा फ्लेमिंगोंच्या वास्तव्याशी अत्यंत सूक्ष्म आणि थेट संबंध असतो. फ्लेमिंगो पक्षी हे विशेषीकृत गाळण-अन्नभक्षक आहेत. त्यांच्या चोचीमध्ये असलेल्या ‘लॅमेले’ नावाच्या सूक्ष्म फणीसारख्या रचनांच्या साहाय्याने ते तलावातील उथळ पाण्यातून गाळ आणि पाणी उपसून मायक्रो-क्रस्टेशियन्स, अर्टेमिया, जलचर कीटक, डायटम्स, निळे-हिरवे शेवाळ आणि ऑटोलिसा प्रकारच्या जल वनस्पती गाळून खातात. या अन्नामधील ‘कॅरोटीनॉइड’ रंगद्रव्यांमुळे त्यांच्या पंखांना वैशिष्ट्यपूर्ण गुलाबी छटा प्राप्त होते.
अन्न मिळवण्यासाठी या पक्ष्यांना साधारणपणे १० ते ५० सेंटीमीटर खोलीच्या उथळ पाण्याची अत्यंत आवश्यकता असते. पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात जेव्हा धरणातील पाण्याच्या पातळीत तीव्र चढ-उतार होतात, तेव्हा या पक्ष्यांच्या वर्तनात बदल होतो. अतिवृष्टीमुळे धरणातील पाण्याची पातळी खूप वाढल्यास सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचत नाही, ज्यामुळे प्राथमिक उत्पादकता घटते आणि पक्ष्यांना खोल पाण्यात अन्न शोधणे अशक्य होते. याउलट, तलाव पूर्णपणे कोरडा पडल्यास अन्नाचा स्त्रोत नष्ट होतो. गेल्या उन्हाळ्यात आणि मान्सूनमध्ये पारंपारिक ठिकाण असलेल्या येरळवाडी तलावातील पाणीपातळी व भौगोलिक परिस्थिती बदलल्याने फ्लेमिंगोंनी राजेवाडी तलावातील उथळ व पोषक पाण्याला प्राधान्य दिले, जे त्यांच्यासाठी एक उत्तम ‘फिडिंग ग्राउंड’ ठरले आहे.
धोक्याची घंटा
साताऱ्यातील पूर्व भागातील पाणथळ जागांचा ऐतिहासिक आणि सद्य पर्यावरणीय अभ्यास केला असता, गेल्या काही दशकांत मानवी दुर्लक्षामुळे उद्भवलेली परिस्थिती पुढील कारणांमुळे चिंताजनक ठरली आहे:
- जलपर्णीची अनिर्बंध वाढ: मायणी पक्षी अभयारण्यात ‘जलपर्णी’ या आक्रमक परकीय वनस्पतीची अतोनात वाढ झाल्याने तेथील नैसर्गिक परिसंस्थेवर परिणाम झाला आहे.
- अन्नाचा मुख्य स्त्रोत नष्ट: जलपर्णीच्या दाट थरामुळे तलावात सूर्यप्रकाश पोहोचणे बंद झाले, ज्यामुळे फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे मुख्य खाद्य असणाऱ्या ‘ऑटोलिसा’ जलवनस्पतीचा ऱ्हास झाला.
- शिकारी प्राण्यांचा धोका: मोकळे पाणी उपलब्ध नसल्याने पक्ष्यांना लांबून येणाऱ्या भक्षक प्राण्यांची वेळेवर चाहूल लागणे कठीण झाले आणि सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण झाला.
- अधिवासाचे स्थलांतर: अन्न आणि सुरक्षेअभावी २००३ नंतर फ्लेमिंगोंनी मायणी तलावाकडे पाठ फिरवून आपले वास्तव्य येरळवाडी व राजेवाडी तलावांकडे हलवले.
- जल-रसायनशास्त्रातील बदल: पाणथळ जागांवर मानवी दबाव वाढला असून, शेतीसाठी पाण्याचा अति-उपसा, रासायनिक खते-कीटकनाशकांचा पाझर आणि अनियंत्रित पर्यटनामुळे जलाशयांचे नैसर्गिक संतुलन बिघडत चालले आहे.
- स्थलांतराच्या वेळापत्रकात बदल: हवामान बदलामुळे पावसाची वेळ आणि तीव्रता अनिश्चित झाली आहे, ज्यामुळे पक्ष्यांना पारंपरिक स्थलांतर चक्र बदलून राजेवाडीसारख्या सुरक्षित पाणथळ जागांवर स्थानिक स्थलांतर करावे लागू शकते.
संवर्धन धोरण आणि भविष्यातील उपाययोजना
मध्य आशियाई उड्डाण मार्गावरील या महत्त्वपूर्ण पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे वास्तव्य शाश्वत ठेवण्यासाठी तातडीने एकात्मिक पाणथळ व्यवस्थापन धोरण अमलात आणणे गरजेचे आहे. जलसंपदा विभागाने धरणातील पाण्याचा उपसा आणि विसर्ग करताना ‘पर्यावरणीय पाणी साठा’ संकल्पना राबवणे आवश्यक आहे, जेणेकरून वर्षभर तलावाचा विशिष्ट भाग उथळ पाण्याच्या स्वरूपात राहील आणि पक्ष्यांची अन्न साखळी बाधित होणार नाही.
मायणी आणि येरळवाडीसारख्या बाधित तलावांमधून जलपर्णीचे यांत्रिक व जैविक पद्धतीने निर्मूलन करून स्थानिक जल-वनस्पतींचे पुनरुज्जीवन केले पाहिजे. तलावांच्या काठापासून गरजेनुसार अंतर ठेऊन ‘संरक्षित बफर झोन’ म्हणून घोषित करून तेथे रासायनिक शेती, अनधिकृत बांधकाम आणि गोंगाट निर्माण करणाऱ्या मानवी हालचालींवर बंदी घालावी. याव्यतिरिक्त, ‘ई-बर्ड’ सारख्या प्रणालींच्या साहाय्याने नागरी विज्ञान उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे आणि ‘ओव्हर-समरिंग’ करणाऱ्या पक्ष्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी सॅटेलाइट टेलिमेट्री तंत्रज्ञानाचा वापर करणे काळाची गरज आहे.
निष्कर्ष
निसर्गावर विजय मिळवण्याची ‘उपभोगवादी वृत्ती’ सोडून निसर्गाचे ‘पोषण आणि संवर्धन’ करणारी एकात्म जीवनदृष्टी अंगीकारणे हाच या समस्येवरील मूलभूत उपाय आहे. राजेवाडीच्या तलावावर थांबलेले हे पाच फ्लेमिंगो म्हणजे निसर्गाने मानवाला दिलेली एक सौम्य पण स्पष्ट चेतावणी आहे. जोपर्यंत आपण प्रकृतीशी सुसंवाद साधणारी, संयमी आणि सर्व सजीवांच्या सह अस्तित्वाला मान देणारी जीवनशैली प्रत्यक्ष जगण्यात आणत नाही, तोपर्यंत या मूक पाहुण्यांचे अस्तित्व आणि पर्यायाने मानवाचे स्वतःचे भवितव्य सुरक्षित राहू शकत नाही. निसर्गाचे ऋतुचक्र अबाधित राखणे हेच शाश्वत विकासाचे खरे मर्म आहे.
