140 किमीपलीकडून लक्ष्यभेदाची स्वदेशी क्षमता; भारतीय वायुसेनेच्या सामर्थ्यात आणखी एक भर
भारतीय वायुसेनेने (IAF – Indian Air Force) स्वदेशी बनावटीच्या ‘खगांतक-243’ लाँग रेंज ग्लाइड बॉम्बची (LRGB – Long Range Glide Bomb) यशस्वी ड्रॉप चाचणी घेतली. 2 सप्टेंबर 2026 रोजी झालेल्या या चाचणीतील सर्व उद्दिष्टे पूर्ण झाली. स्वदेशी दीर्घ पल्ल्याच्या अचूक प्रहारक्षम शस्त्रांच्या विकासातील ही महत्त्वाची झेप मानली जात आहे.
140 किमीपलीकडून अचूक प्रहार
‘खगांतक-243’ हे 300 किलो-वर्गातील अचूक मार्गदर्शित, हवेतून सोडले जाणारे स्टँड-ऑफ ग्लाइड बॉम्ब आहे. उपलब्ध तांत्रिक माहितीनुसार, सुमारे 12 हजार मीटर उंचीवरून सोडल्यास त्याचा पल्ला 140 किमीपेक्षा अधिक आहे. काही ताज्या अहवालांमध्ये विशिष्ट परिस्थितीत 144 ते 180 किमीपर्यंतचा पल्लाही नमूद करण्यात आला आहे.
ग्लाइड बॉम्बला स्वतंत्र इंजिनाची आवश्यकता नसते. लढाऊ विमानातून सोडल्यानंतर त्याचे वायुगतिकीय पंख आणि नियंत्रण यंत्रणा त्याला लक्ष्याच्या दिशेने घेऊन जातात. त्यामुळे विमानाला लक्ष्याच्या थेट जवळ जाण्याची आवश्यकता कमी होते आणि तुलनेने सुरक्षित अंतरावरून अचूक प्रहार करता येतो. हीच त्याची स्टँड-ऑफ स्ट्राइक क्षमता आहे.
‘खगांतक-243’ची रचना
या शस्त्राची रचना cylindrical body, मध्यभागी swivel-type glide wings आणि मागील बाजूस पाच control surfaces अशी आहे. त्याचा ग्लाइड रेशो 12 पेक्षा अधिक असल्याचे उपलब्ध तांत्रिक माहितीत नमूद आहे.
‘खगांतक-243’मध्ये Mk-81 general-purpose blast-fragmentation warhead वापरला जातो. उपलब्ध अहवालांनुसार या configurationमध्ये 125 किलो स्फोटक भरणा आहे. खगांतक मालिकेची रचना modular असल्याने विविध मोहिमांसाठी वेगवेगळ्या warhead आणि guidance configurationsचा वापर करण्याची क्षमता या कुटुंबात आहे.
सुखोई-30 एमकेआयवरून चाचणी
ताज्या वृत्तांनुसार, ‘खगांतक-243’ची पहिली उड्डाण चाचणी सुखोई-30 एमकेआय या लढाऊ विमानातून राजस्थानातील पोखरण फील्ड फायरिंग रेंज येथे करण्यात आली. सुमारे 12 किमी उंचीवरून आणि मॅक 0.8च्या आसपासच्या वेगाच्या परिस्थितीत 144 ते 180 किमीपर्यंतचा पल्ला गाठण्याची क्षमता काही अहवालांत नमूद करण्यात आली आहे.
पुढील टप्प्यात MiG-29K आणि Mirage-2000 या लढाऊ विमानांशी ‘खगांतक-243’चे एकत्रीकरण करण्याची योजना असल्याचे वृत्त आहे. भारतीय वायुसेनेने या शस्त्रासाठी Bharat Electronics Limited (BEL – भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड)कडे मर्यादित मालिकेचा करारही केला आहे.
नागपूरच्या उद्योगाची ताकद
‘खगांतक-243’च्या विकासात नागपूरस्थित JSR Dynamics Pvt. Ltd. आणि BEL यांचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. दोन्ही संस्थांचे हे सहकार्य Development-cum-Production Partner मॉडेलअंतर्गत झाले आहे. 2019मध्ये BEL आणि JSR Dynamicsमध्ये शस्त्रांच्या विकास, उत्पादन आणि विक्रीसाठी सामंजस्य करार झाला होता.
या प्रकल्पामागे JSR Dynamicsचे अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक एअर मार्शल शिरीष बबन देव (निवृत्त) यांचे नेतृत्व आहे. ते 15 जून 1979 रोजी भारतीय वायुसेनेच्या फायटर स्ट्रीममध्ये दाखल झाले. त्यांनी 4,000 हून अधिक तासांचे ऑपरेशनल आणि प्रशिक्षणात्मक उड्डाण केले आहे.
Fighter Combat Leader, A2 Qualified Instructor, TACDE (Tactics and Air Combat Development Establishment) मधील Directing Staff, 15 Squadronचे Commanding Officer, Chief Operations Officer, पहिल्या Aerostat Unitचे Commanding Officer आणि Air Force Station Jodhpurचे Commanding Officer अशा महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या त्यांनी सांभाळल्या.
पुढे ते COBRA Groupचे Air Officer Commanding, Air Defence Commander, Air Headquartersमधील Director General Air Operations, Central Air Commandमधील Air-I तसेच Eastern आणि Western Air Commandचे Air Officer Commanding-in-Chief झाले. अखेरीस त्यांनी Vice Chief of the Air Staff (VCAS – वायुसेना उपप्रमुख) म्हणून जबाबदारी सांभाळली. 30 सप्टेंबर 2018 रोजी निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाला चालना देण्याच्या उद्देशाने JSR Dynamicsची स्थापना केली.
एका शस्त्रापेक्षा मोठी झेप
‘खगांतक-243’चे महत्त्व केवळ एका यशस्वी चाचणीपुरते मर्यादित नाही. दूरवरून अचूक प्रहार करण्याची क्षमता आणि त्यासाठी देशातच तंत्रज्ञान विकसित करण्याची ताकद या दोन्ही दिशांनी ही मोठी झेप आहे.
हवाई तळ, धावपट्ट्या, संरक्षित विमानतळ सुविधा, कमांड सेंटर्स आणि इतर उच्च-मूल्याच्या लष्करी लक्ष्यांविरुद्ध अशा स्टँड-ऑफ शस्त्रांचा वापर करता येतो. भारताने यापूर्वी SPICE आणि HAMMERसारख्या आयातीत अचूक प्रहारक्षम शस्त्रांचा वापर केला आहे. त्यामुळे स्वदेशी पर्याय विकसित होणे म्हणजे केवळ शस्त्रसाठ्यात भर नव्हे; संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेला प्रत्यक्ष सामर्थ्य मिळणे आहे.
‘खगांतक’ कुटुंबात Khagantak-306 आणि Khagantak-225 यांसारख्या इतर आवृत्त्यांचाही उल्लेख आहे. त्याचबरोबर DRDOच्या 1,000 किलो-वर्गातील Gaurav Long Range Glide Bombची एप्रिल 2025मध्ये चाचणी झाली होती. म्हणजे भारत दीर्घ पल्ल्याच्या स्वदेशी ग्लाइड शस्त्रांची क्षमता विविध वजन-वर्गांत विकसित करत आहे.
ही केवळ एका ग्लाइड बॉम्बची झेप नाही. ही भारताच्या आकाशातील प्रहारक्षमता, भारतीय वैज्ञानिक-तांत्रिक कौशल्य आणि देशातील संरक्षण उद्योगाच्या वाढत्या सामर्थ्याची झेप आहे. ‘खगांतक-243’च्या रूपाने स्वदेशी तंत्रज्ञानाने भारतीय वायुसेनेच्या सामर्थ्यात आणखी एक धार जोडली आहे—आणि ही धार नक्कीच अभिमानाची आहे.
– राज भाटिया
