मिलिंद ओक लिखित पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्यात भारतीय स्त्रीच्या समृद्ध ज्ञानपरंपरेचा वेध
ब्रिटिशांच्या आगमनापूर्वी भारतीय महिलांना शिक्षणाची संधी नव्हती, हा समज भारतातील महिला विद्वान, लेखिका आणि ज्ञानसाधकांच्या प्रदीर्घ परंपरेकडे दुर्लक्ष करणारा आहे. वैदिक परंपरेतील विदुषींपासून ते पुढील अनेक शतकांमध्ये साहित्यनिर्मिती करणाऱ्या कवयित्री, व्याकरणाच्या अभ्यासक, लेखिका आणि हस्तलिखितांच्या जतन व अनुवादाचे काम करणाऱ्या महिलांपर्यंत अनेक उदाहरणे भारतीय इतिहासात आढळतात. सामाजिक बंधने आणि मर्यादा असूनही महिलांनी ज्ञानसाधना आणि साहित्यनिर्मितीची परंपरा कशी टिकवून ठेवली, याची साक्ष हा इतिहास देतो.
Women Intellectuals in India: 1 CE to 1857 या पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्यात हाच विचार केंद्रस्थानी होता. या पुस्तकाच्या भारतीय विदुषी आणि लेखिका : इ.स. १ ते १८५७ या मराठी अनुवादाचे आणि हिंदी अनुवादाचेही प्रकाशन करण्यात आले. दृष्टी स्त्री अध्ययन प्रबोधन केंद्रातर्फे आयोजित हा कार्यक्रम पुण्यातील महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या माधवराव पटवर्धन सभागृहात पार पडला. प्रसिद्ध संस्कृत आणि वैदिक अभ्यासिका, तसेच एर्नाकुलम येथील चिन्मय विश्वविद्यापिठाच्या प्राध्यापिका आणि अधिष्ठाता डॉ. गौरी माहुलीकर यांच्या हस्ते पुस्तकांचे प्रकाशन झाले. या पुस्तकामागील संशोधन आणि त्यातून पुढे येणाऱ्या विचारांवर मिलिंद ओक यांनी भाष्य केले.
‘आपल्या भाषणात डॉ. माहुलीकर यांनी वैदिक काळापासून ते पारंपरिक पाठशाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या आजच्या मुलींपर्यंत भारतीय स्त्रीच्या ज्ञानपरंपरेचा मागोवा घेतला. ऋग्वेदातील अंभृणी ऋषींची कन्या वाक्, अर्थात वागांभृणी, हिचा त्यांनी विशेष उल्लेख केला. ऋग्वेदातील तिच्या प्रसिद्ध सूक्तातून तिचे आध्यात्मिक सामर्थ्य आणि विश्वाच्या चैतन्याशी असलेले नाते प्रभावीपणे व्यक्त होते. महिलांनी ज्ञानाचे आकलन करून ते आपल्या विचारांतून व्यक्त करण्याची परंपरा प्राचीन काळापुरती मर्यादित राहिली नाही, तर पुढील शतकांमध्येही ती विविध रूपांत प्रकट होत राहिली, असे माहुलीकर यांनी अधोरेखित केले.
या समृद्ध परंपरेची व्याप्ती स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी अनेक स्त्री साहित्यिकांची उदाहरणे दिली. तेलुगू कवयित्री मोल्ला हिने आटवलेल्या दुधावरील सायीच्या गोळ्याची उपमा देत पौर्णिमेच्या चंद्राचे वर्णन केले. विकटनितंबा हिने आपल्या आयुष्यातील संघर्ष काव्यातून मांडताना व्याकरणातील गुणवृद्धीचा नियमही सहजपणे सांगितला. मंगलांबा हिने केस विंचरण्यास उशीर झाल्यामुळे आपल्याला उशीर झाला, ही साधी गोष्ट मोर, सर्प आणि मेघ यांच्या दृष्टान्तांतून काव्यमय पद्धतीने मांडली.
डॉ माहुलीकर यांनी कुंचुथंकच्ची या अठरा मल्याळम् ग्रंथांशी संबंधित लेखिकेचाही उल्लेख केला. भगवान वेंकटेश्वरालाच आपला पती मानल्यामुळे पारंपरिक वैवाहिक जीवन नाकारणाऱ्या तारिगोंडा वेंगमांबा यांचे उदाहरण त्यांनी दिले. तसेच संस्कृत व्याकरणातील महत्त्वाचा ग्रंथ प्रौढमनोरमा यावर प्रभुत्व मिळवलेल्या तंपुराट्टी यांचाही उल्लेख केला. या ग्रंथावरील त्यांच्या असाधारण अधिकारामुळे त्या मनोरमा तंपुराट्टी या नावाने ओळखल्या जाऊ लागल्या होत्या.
वेगवेगळ्या काळांत आणि प्रदेशांत कार्यरत असलेल्या या महिलांच्या कामगिरीतून भारतीय स्त्रीचे जग केवळ घरापुरते मर्यादित होते, हा समज आव्हानासमोर उभा राहतो. काव्य, साहित्य, संगीत, तत्त्वज्ञान, न्यायशास्त्र, योग, तंत्र आणि व्याकरण अशा विविध ज्ञानशाखांमध्ये महिलांनी आपले कर्तृत्व सिद्ध केले.
या परंपरेचे महत्त्व केवळ प्रसिद्ध लेखिका किंवा कवयित्रींच्या उदाहरणांपुरते मर्यादित नाही. महिलांनी हस्तलिखिते तयार करणे, त्यांचे जतन करणे आणि एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत अनुवाद करणे अशी कामेही केली. यांपैकी काही महिलांकडे या कामांसाठी मोबदला घेण्याइतके कौशल्य आणि व्यावसायिक प्रावीण्य होते. महिलांच्या बौद्धिक योगदानाचे हे एक महत्त्वाचे अंग असून, प्रचलित इतिहासलेखनात त्याला पुरेसे स्थान मिळालेले नाही.
मिलिंद ओक यांनी या संशोधनाविषयी बोलताना एका महत्त्वाच्या मुद्द्याकडे लक्ष वेधले. एखाद्या स्त्रीच्या साहित्यिक कामगिरीचे मूल्यमापन करताना तिच्या पाठीशी असलेल्या ज्ञानपरंपरेचाही विचार करायला हवा. अवंतीसुंदरीसारख्या विदुषीचे उदाहरण घेताना तिच्या विद्वत्तेला आचार्य हेमचंद्र यांच्यासारख्या समकक्ष विद्वानाने दिलेल्या मान्यतेतून तिच्या बौद्धिक क्षमतेची जाणीव होते. एखाद्या स्त्रीच्या शिक्षणाचा किंवा तिच्या संपूर्ण बौद्धिक प्रवासाचा तपशील उपलब्ध नसला, तरी समकालीन विद्वानांच्या उल्लेखांतून तिच्या ज्ञानाची आणि स्थानाची कल्पना येऊ शकते.
ओक यांच्या मते, स्त्रियांनी केलेली साहित्यनिर्मिती आणि ज्ञानसाधना ही त्यांना उपलब्ध असलेल्या व्यापक ज्ञानपरंपरेच्या संदर्भात समजून घ्यायला हवी. स्वदेशी शिक्षणव्यवस्था, घरातील शिक्षण, धार्मिक परंपरा आणि इतर माध्यमांतून महिलांना ज्ञान मिळवता येत होते. आजच्या अर्थाने औपचारिक शाळा किंवा संस्थात्मक शिक्षण उपलब्ध नसणे म्हणजे त्या काळात शिक्षणच नव्हते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
या चर्चेला १७५७ ते १८५७ या काळाचा विशेष संदर्भ आहे. या शतकात भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार होत होता. या काळातील मुलींच्या शिक्षणाविषयी प्रचलित दाव्यांचा आणि विल्यम ॲडम यांच्या अहवालांचा पुस्तकात परामर्श घेतला आहे. या अहवालांच्या आधारे भारतातील पारंपरिक शिक्षणव्यवस्थेविषयी सरसकट निष्कर्ष काढण्याच्या मर्यादांकडे ओक यांनी लक्ष वेधले. भारतीय महिलांना शिक्षणाचे महत्त्व पाश्चात्त्यांनीच शिकवले, हा व्यापक दावा त्यांनी प्रश्नांकित केला.
या संदर्भात पाश्चात्त्य युरोपातील शिक्षणाच्या इतिहासाची तुलनाही महत्त्वाची ठरते. युरोपातील सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण आणि मुलींसाठी औपचारिक शालेय शिक्षणाचा विस्तार हा विविध सामाजिक, संस्थात्मक आणि कायदेशीर प्रक्रियांमधून टप्प्याटप्प्याने घडलेला विकास होता. भारतातील ज्ञानप्राप्तीच्या जुन्या आणि विविध पद्धतींपेक्षा या प्रक्रियेचे स्वरूप वेगळे होते. आधुनिक शालेय शिक्षणाचा इतिहास म्हणजे एखाद्या समाजाच्या संपूर्ण बौद्धिक परंपरेचा इतिहास नव्हे.
भारतीय महिलांना इतिहासात शिक्षणाची संधीच नव्हती, हा समज दूर करण्यासाठी हे पुस्तक साहित्यिक संदर्भ, ऐतिहासिक नोंदी आणि महिलांच्या विद्वत्तेचे दर्शन घडवणारे अन्य पुरावे एकत्र आणते. मुख्य प्रवाहातील इतिहासलेखनात पुरेसे स्थान न मिळालेल्या महिलांचे जीवन, त्यांची साहित्यनिर्मिती आणि ज्ञानसाधना पुन्हा चर्चेत आणणे, हे या पुस्तकाचे महत्त्वाचे योगदान आहे.
भारतीय महिलांची ही समृद्ध ज्ञानपरंपरा विस्मृतीत गेल्याबद्दल डॉ. माहुलीकर यांनी खंत व्यक्त केली. मात्र, या पुस्तकामुळे ती पुन्हा प्रकाशात आणण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे, असेही त्यांनी नमूद केले. या विदुषींच्या कार्याची नव्याने ओळख करून घेण्यासाठी आणि त्यांच्या योगदानाचे स्मरण करण्यासाठी वाचकांनी हे पुस्तक आवर्जून वाचावे, असे आवाहन त्यांनी केले.
कार्यक्रमाच्या प्रारंभी दृष्टीच्या अंजलीताई भागवत यांनी पुस्तकाकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी मांडली. पुस्तक वाचण्यापूर्वी त्याचे मुखपृष्ठ आणि मलपृष्ठ पाहणे, ते उलटसुलट करून पाहणे आणि त्याच्याशी परिचय करून घेणे, यातून पुस्तकाविषयीची उत्सुकता वाढते, असे त्या म्हणाल्या. भारतीय स्त्रीकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देणारे हे पुस्तक प्रकाशित करता आले, याबद्दल त्यांनी समाधान व्यक्त केले.
या पुस्तकाचा मुख्य संदेश असा की, भारतातील स्त्रियांच्या शिक्षणाचा इतिहास हा शिक्षणापासून वंचित असलेला प्राचीन काळ आणि पाश्चात्त्य हस्तक्षेपानंतर सुरू झालेला आधुनिक काळ, अशा सरळ दोन भागांत विभागता येत नाही. महिलांनी कोणत्या मार्गांनी ज्ञान मिळवले, साहित्यनिर्मिती केली आणि अनेक शतकांपर्यंत बौद्धिक परंपरा कशा जिवंत ठेवल्या, याचा अधिक व्यापक आणि पुराव्याधारित विचार करण्याची गरज हे पुस्तक अधोरेखित करते.
