प्रस्तावना
सध्या मिलेनियल्स आणि जेन झी नावांमुळे ‘तरुण’ आणि ‘युवक’ हे शब्द मागे पडत असले तरी, ‘भारत हा तरुणांचा देश आहे’ किंवा ‘आजच्या युवकांच्या हातात देशाचं भविष्य आहे’ अशी वाक्यं आपण ऐकत असतो. मात्र जर हे शब्द समानार्थी असतील तर आपण राजाच्या भावी वारसाला ‘युवराज’ का म्हणतो? ‘तरुणराज‘ का म्हणत नाही?
आजच्या ‘शब्दांच्या दुनियेत’ या लेखमालेत आपण ‘युवक’ आणि ‘तरुण’ हे दोन शब्द कसे तयार झाले ते पाहून आपल्याला युवक हवेत की तरुण याचा ऊहापोह करूया.
‘तरुण’
संस्कृतमध्ये ‘तॄ’ या धातूचा अर्थ पोहणे, तरंगणे, प्रवाह पार करणे किंवा नव्याने अंकुरित होणे असा होतो. यापासूनच ‘तरुण’ शब्द बनतो. ‘तरति प्लवते प्रमोदसलिले इति तरुणः।’ म्हणजे जो आनंदाच्या, उत्साहाच्या आणि मौजेच्या सागरात स्वच्छंदपणे पोहतो, तो ‘तरुण’! दुसऱ्या अर्थानुसार, ज्याने बाल्यावस्था नुकतीच ओलांडली आहे (तरति बाल्यावस्थाम्) आणि ज्याच्यात अडथळे पार करण्याची नैसर्गिक गती आहे, तो ‘तरुण’.
वैदिक काळापासून हा शब्द केवळ वय सांगण्यासाठी नव्हे, तर निसर्गातील ‘नवचैतन्य’, ‘ताजेपणा’ आणि ‘कोवळीक’ दर्शवण्यासाठी वापरला गेला आहे. ऋग्वेद आणि अथर्ववेदात नुकत्याच जन्मलेल्या वासराला ‘तरुण वत्स’, वनस्पतीच्या नाजूक कोंबाला ‘तरुण ओषधी’, तर सोमलतेच्या ताज्या अंकुरांनाही हेच विशेषण लावले आहे. अभिजात संस्कृत काव्यात कोवळ्या सूर्याला ‘तरुणार्क’ आणि कोवळ्या तुळशीला ‘तरुण-तुलसी’ म्हटले गेले. थोडक्यात, ‘तरुण’ शब्दात सळसळता ताजेपणा, अल्लड कोवळीक आणि मौजेच्या लाटांवर स्वार होण्याची वृत्ती दडलेली आहे.
‘युवक’
युवक’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘यु’ धातूपासून आला असून त्यापासूनच युवा, युवती, यौवन, युवन् हे शब्द बनले आहेत. ‘यु’चा अर्थ आहे— यु मिश्रणेऽमिश्रणे च (एकत्र जोडणे आणि नको त्या गोष्टींपासून अलिप्त राहणे) आणि यु बन्धने (बांधून ठेवणे, संघटित करणे). यानुसार याची व्याख्या— “यौति मिश्रयति बध्नाति वा सर्वं स्वबलेन इति युवा!” आणि “यौति अमिश्रयति रोगान् शत्रून् वा इति युवा!” अशी होते. म्हणजेच, जो आपल्या शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक सामर्थ्याने विस्कळीत समाजाला एकत्र जोडतो, सर्वांना प्रेमाने व कर्तव्याने एका सूत्रात बांधतो; आणि आळस, आजार, व्यसने, नैराश्य व शत्रू यांना स्वतःपासून आणि समाजापासून अलिप्त ठेवतो, तो खरा ‘युवक’!
वैदिक साहित्यातील ‘युवा’
ऋग्वेदात अग्नीला सर्वात प्राचीन देवता मानले असले, तरी त्याला ‘युवा’ आणि ‘यविष्ठ’ म्हटले आहे. कारण अग्नी कधीच म्हातारा होत नाही किंवा थकत नाही! दररोज अरणीमंथनातून तो नव्या ऊर्जेने जन्म घेतो, अंधार दूर सारतो आणि माणसांना देवांशी जोडतो. ऋग्वेदात इंद्र आणि मरुत् गणांनाही त्यांच्या पराक्रमामुळे व सामाजिक बांधिलकीमुळे वारंवार ‘युवा’ म्हटले आहे.
तैत्तिरीय उपनिषदाच्या ‘ब्रह्मानंदवल्ली’मध्ये (२.८) मानवी आनंदाचे सर्वोच्च मोजमाप सांगताना ऋषी म्हणतात— “युवा स्यात् साधुयुवाऽध्यायकः आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः…” म्हणजे समाजाचा आदर्श युवक केवळ वयाने तरुण नसावा, तर तो ‘साधुयुवा’ (सदाचारी व विवेकी), ‘अध्यायकः’ (सतत शिकणारा, ज्ञानार्जन करणारा), ‘आशिष्ठः’ (प्रचंड आशावादी), ‘दृढिष्ठः’ (निश्चयावर ठाम राहणारा) आणि ‘बलिष्ठः’ (शरीराने व मनाने कणखर) असावा!
सम्राट ययाती आणि पुरु
हाच फरक महाभारतातील सम्राट ययाती आणि त्याचा मुलगा पुरु यांच्या कथेत लख्खपणे दिसतो. शुक्राचार्यांच्या शापामुळे ययातीला अकाली वृद्धत्व आले, पण त्याची इंद्रियभोगांची हाव संपली नव्हती. त्याने आपल्या पाचही तरुण मुलांकडे त्यांचे तारुण्य मागितले. मोठ्या चार मुलांनी नकार दिला; पण सर्वात लहान मुलगा पुरु याने वडिलांच्या आज्ञेखातर आणि राज्याच्या स्थैर्यासाठी स्वतःचे तारुण्य वडिलांना देऊन त्यांचे वृद्धत्व स्वीकारले.
अनेक वर्षे उधार घेतलेल्या तारुण्यावर सुखोपभोग घेतल्यानंतर ययातीला उपरती झाली आणि त्याने जगातील शाश्वत सत्य उच्चारले— “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेवाभूयः एवाभिवर्धते॥” (ज्याप्रमाणे आगीत तूप ओतल्याने आग विझत नाही तर अधिकच भडकते, तसेच उपभोगाने वासना कधीच तृप्त होत नाही!). यानंतर ययातीने पुरुला तारुण्य परत करून राज्याभिषेक केला. या कथेत केवळ मौजमजेत डुंबणारा ययाती हा ‘प्रमोदसलिले तरति’ या व्याख्येनुसार वागणारा भोगवादी ‘तरुण’ होता; तर तारुण्याची ऊर्जा कुटुंबाला जोडण्यासाठी आणि संयमाने कर्तव्याची धुरा वाहण्यासाठी वापरणारा पुरु हा खरा ‘युवक’ होता!
म्हणूनच ‘तरुणराज’ नव्हे, तर ‘युवराज’!
मुळात राज्याचा भावी वारस केवळ वयाने कोवळा ‘तरुण’ असून चालत नाही. राज्यकारभारासाठी कठोर निर्णयक्षमता, संयम आणि परिपक्वता लागते; तिथे अननुभवी कोवळीक कामाची नसते. भावी राजाला प्रजेची मने जोडून राष्ट्र एका सूत्रात बांधावे लागते आणि अराजकतेला दूर ठेवावे लागते. संस्कृत व्युत्पत्तीनुसार— “यौति (मिश्रीभवति) राज्ञा सह राज्यभारे इति युवराजः!” म्हणजे जो मुख्य राजाच्या हयातीतच राज्यकारभाराच्या जबाबदारीत स्वतःला जोडून घेतो आणि राजाच्या खांद्याला खांदा लावून प्रशासनाचा भार उचलतो, तो ‘युवराज’!
आता प्रश्न तुमचा-आमचा आहे
शब्दांचा हा प्रवास पाहिला की आपल्या पूर्वजांनी प्रत्येक शब्द किती तोलूनमापून घडवला होता, हे लक्षात येते. आज २०२६ च्या उंबरठ्यावरील भारताकडे जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश म्हणून पाहिले जाते. देशात १५ ते ३५ वयोगटातील कोट्यवधी लोक आहेत. बालपण ओलांडून आपण सगळेच वयाने ‘तरुण’ झालो आहोत. पण मोबाईलवर तासन् तास रील्सच्या आभासी सागरात पोहत राहणे, मौजमजेत रमणे आणि जबाबदारीतून पळ काढणे—यातच तारुण्य खर्ची पडत असेल, तर आपण केवळ नावापुरते ‘तरुण’ आहोत!
आज देशाला केवळ वयाने वाढलेल्या तरुणांची नाही, तर खऱ्या युवकांची गरज आहे! ज्यांच्याकडे उपनिषदांनी सांगितलेली अभ्यासू वृत्ती, दुर्दम्य आशावाद, मूल्यांची कास आणि पोलादी निर्धार आहे; जे आपल्या ज्ञानाने व संवेदनशीलतेने भेदांमध्ये विखुरलेल्या समाजाला एकत्र जोडतील; भ्रष्टाचार, अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता व नैराश्य या भूमीतून दूर सारतील; आणि स्वतःला या लोकशाही राष्ट्राचे जबाबदार ‘युवक’ समजून देशाच्या विकासाच्या भारात स्वतःला जोडून घेतील. आता आपणच ठरवायचं— आपण मिलेनियल व्हायचं, जेन झी व्हायचं, तरुण राहायचं की युवक व्हायचं!
