दिल्लीत झुरळे का जमत होती — शांततापूर्ण आंदोलनासाठी की युद्धासाठी?

जंतरमंतर २ आंदोलनासाठी कॉकरोच जनता पार्टीची लिक झालेली मार्गदर्शक पुस्तिका असल्याचा दावा केले जाणारे एक गुगल डॉक व्हायरल झाले आहे. त्यातील मजकूर युद्धासाठी निघालेल्या लष्करी तुकडीला दिलेल्या सूचनांसारखा वाटतो.
—————————————————————————————————

कॉकरोच जनता पार्टीच्या जंतरमंतर २ आंदोलनासाठीची लिक झालेली मार्गदर्शक पुस्तिका असल्याचा दावा करत एक गुगल डॉक सोशल मीडियावर व्हायरल झाले आहे. हा दस्तऐवज सिग्नल मेसेजिंग ॲप आणि डार्क वेबच्या माध्यमातून सीजेपीच्या मुख्य सदस्यांमध्ये प्रसारित करण्यात आला होता, असा दावा केला जात आहे. या दस्तऐवजावर एक नजर टाकली तरी हा मजकूर शांततापूर्ण आंदोलन करणाऱ्या लोकांसाठीच्या सूचना आहेत की घातपाताची मोहीम राबवण्यासाठी निघालेल्या लष्करी तुकडीला दिलेले आदेश आहेत, असा प्रश्न पडू शकतो. याच कारणामुळे अनेक रणनीतीविषयक अभ्यासकांना या दस्तऐवजाची तुलना २०२६ च्या पहिल्या सहामाहीत प्रसिद्ध झालेल्या जगभरातील विविध आंदोलनविषयक मार्गदर्शक पुस्तिकांशी करण्याचा मोह आवरता आलेला नाही. 

या वर्षाच्या सुरुवातीला विविध परदेशी संघटनांनी तयार केलेल्या, सत्तापरिवर्तनासाठीच्या संपूर्ण कृती आराखड्यांचा समावेश असलेल्या किमान १० कथित लिक झालेल्या मार्गदर्शक पुस्तिका व्हायरल झाल्या होत्या. या पुस्तिकांमध्ये आंदोलनाचा संपूर्ण आराखडा, पोलीस आणि इतर कायदा अंमलबजावणी यंत्रणांना कसे सामोरे जायचे, प्रसारमाध्यमांचे व्यवस्थापन कसे करायचे आणि स्वतःला पीडित दाखवणारी कथानके कशी तयार करायची, याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले होते.

या अभ्यासकांच्या निरीक्षणानुसार, कॉकरोच जनता पार्टीने अनुसरलेल्या पद्धतीमध्ये तीन मार्गदर्शक पुस्तिकांशी ठळक साम्य दिसते :

१. इंटरनॅशनल रिहॅबिलिटेशन कौन्सिल फॉर टॉर्चर व्हिक्टिम्स (IRCT), यूसी बर्कले स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ आणि ओमेगा रिसर्च फाउंडेशन यांनी तयार केलेली Protest Toolkit.

२. ऑटिस्टिक सेल्फ ॲडव्होकसी नेटवर्क (ASAN) यांची Power in Protest.

३. युनायटेड अगेन्स्ट टॉर्चर कन्सोर्टियम / ओमेगा रिसर्च फाउंडेशन यांची Challenging Repression: A Guide to Addressing the Misuse of Police Weapons in Protests.

सीजेपीची कथित लिक झालेले टूलकिट पार्टीच्या मुख्य सदस्यांना अनेक बाबींविषयी सूचना देते. आंदोलनासाठी कोणते कपडे घालावेत, सोबत काय न्यावे आणि प्रसारमाध्यमांना कसे हाताळावे, यापासून विविध बाबींचा त्यात समावेश आहे.

आंदोलकांनी बेल्ट असलेले कपडे घालावेत, केस बांधून ठेवावेत आणि बँडाना वापरावा, अशी शिफारस टूलकिटमध्ये करण्यात आली आहे. प्रत्यक्ष रस्त्यावरील हाणामारीच्या संदर्भात या पोशाखाचा वापर विशेष लक्षवेधी आहे. बेल्ट वापरण्याची दोन कारणे सांगितली जातात. पहिले म्हणजे, पँट किंवा स्कर्ट घसरून हालचालींमध्ये अडथळा येऊ नये. दुसरे म्हणजे, बेल्टचा वापर चाबकासारखा करून प्रतिस्पर्ध्याला फटके मारण्यासाठी किंवा त्याला बांधून ठेवण्यासाठी करता येऊ शकतो. शांततापूर्ण आंदोलनात सहभागी होण्याची योजना असलेल्या व्यक्तीला यापैकी कशाचीही गरज नसते. त्याचप्रमाणे, रस्त्यावरील हाणामारीत प्रतिस्पर्ध्याने केस पकडून ओढल्यामुळे आपण असुरक्षित होऊ नये, यासाठी बँडाना किंवा डोक्यावर बांधलेला रुमाल वापरला जातो.

आंदोलनात सहभागी होताना फळे आणि प्रथिनयुक्त बार सोबत ठेवण्याची शिफारसही टूलकिटमध्ये करण्यात आली आहे. २६/११ च्या दहशतवादी हल्ल्यात सहभागी झालेला अजमल अमीर कसाब आणि इतर दहशतवादी हल्ला करत असताना खाण्यासाठी सुका मेवा सोबत घेऊन गेले होते, याची आठवण करून दिली जाते. विशेषतः महिला आंदोलकांना मिरचीची फवारणी करणारे स्प्रे (पेपर स्प्रे) सोबत ठेवण्याची आणखी एक सूचना देण्यात आली आहे. यामागचा उद्देश काय? सुरक्षा व्यवस्थेसाठी तैनात असलेल्या पोलिसांवर हल्ला करण्याचा?

आंदोलकांना किमान तीन जणांच्या गटात राहण्यास, आपल्या गटातील लोकांची काळजी घेण्यास आणि काही घडल्यास इतरांशी समन्वय साधण्यास सांगण्यात आले होते. प्रत्येक गटातील किमान एका सदस्याने सतत चित्रीकरण करावे आणि गटातील सर्व सदस्यांनी आलटून-पालटून चित्रीकरण करावे, अशा सूचनाही देण्यात आल्या होत्या. कोणताही संघर्ष झाल्यास चित्रीकरण करणाऱ्या व्यक्तीने चित्रीकरण सुरू ठेवत दोन पावले मागे सरकावे, असा सल्लाही देण्यात आला होता.

पोलीस बेशिस्त जमावावर कारवाई करत असतील, तर सोशल मीडियावर प्रसारित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात व्हिडिओ क्लिप तयार ठेवणे आणि त्याद्वारे स्वतःला पीडित म्हणून सादर करणे, हा या सर्व खबरदारीमागील उद्देश असल्याचे यातून स्पष्ट दिसून येते. 

इंटरनेट सेवा उपलब्ध नसतानाही आंदोलकांना एकमेकांशी संवाद साधता यावा आणि त्यांच्यातील संपर्क तोडणे कठीण व्हावे, यासाठी त्यांना बिटचॅट (BitChat) ॲप वापरण्याच्या सूचना देण्यात आल्या होत्या. हे ॲप प्ले स्टोअरवरून हटवण्यात आले, तर सिग्नल मेसेजिंग ॲपच्या माध्यमातून त्याची एपीके (APK) आवृत्ती मिळवून देण्यासाठी मदत करण्याची तयारीही दर्शवण्यात आली होती.

या सूचना वाचल्यानंतर दोन गोष्टी स्पष्ट होतात _ पहिली म्हणजे, सीजेपीने दीर्घकाळ राष्ट्रीय राजधानीला वेठीस धरण्याची योजना आखली होती. दुसरी म्हणजे, हे आंदोलन अहिंसक ठेवण्याचा आयोजकांचा हेतू नव्हता. त्याऐवजी, आंदोलकांनी सुरक्षा कर्तव्यावर तैनात असलेल्या पोलिसांना चिथावणी द्यावी, पोलिसांना बळाचा वापर करणे भाग पडावे आणि त्यानंतर स्वतःला पीडित म्हणून सादर करावे, यासाठी आयोजक प्रयत्नशील होते, असे स्पष्ट दिसते. अस्वस्थता पसरवण्यासाठी आणि अराजकता निर्माण करण्यासाठी जगभरात वापरली जाणारी ही एक काळाच्या कसोटीवर उतरलेली पद्धत आहे.