२० व्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याने एक आक्रमक राजकीय वळण घेतले. ब्रिटीश साम्राज्याविरोधात साचलेल्या असंतोषाचा स्फोट घडवून आणण्यात इ.स. १९०५ हे वर्ष अत्यंत निर्णायक ठरले. व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झन याने प्रशासकीय सोयीचे कारण पुढे करून जुलै १९०५ मध्ये बंगालच्या फाळणीची घोषणा केली. या निर्णयाचा खरा हेतू वाढत्या भारतीय राष्ट्रीयत्वाला आळा घालणे आणि हिंदू-मुस्लिम समाजात फूट पाडणे हा होता. या अन्यायकारक निर्णयामुळे संपूर्ण देशात असंतोषाची ठिणगी पडली, ज्याचे पर्यवसान स्वदेशी आणि बहिष्कार आंदोलनात झाले.
बंगालमधील या आंदोलनाचे लोण महाराष्ट्रात वेगाने पसरले. या राष्ट्रीय चळवळीला केवळ तत्त्वज्ञानापुरते मर्यादित न ठेवता त्याला आक्रमक प्रत्यक्ष कृतीची जोड देण्याचे ऐतिहासिक काम पुण्यात घडले. फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिक्षण घेत असलेल्या तरुण विनायक दामोदर सावरकर यांच्या मनात राष्ट्रभक्तीची तीव्र ज्योत प्रज्वलित होती. त्यांनी ‘अभिनव भारत’ या संघटनेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे संघटन बांधले होते. सावरकरांनी परदेशी मालाचा आक्रमक आणि जाहीर बहिष्कार घडवून आणण्याची संकल्पना मांडली. परदेशी वस्त्रे ही भारताच्या आर्थिक गुलामीची चिन्हे असल्याने त्यांची जाहीर होळी करूनच राष्ट्राची नैतिक चेतना जागृत करता येईल, असा त्यांचा ठाम दृष्टिकोन होता.
१ ऑक्टोबर १९०५ रोजी सावरकरांनी लोकमान्य टिळकांची भेट घेऊन आपली योजना मांडली. टिळकांनी या संकल्पनेतील क्रांतीचे मूळ ओळखून त्याला मान्यता दिली; परंतु संपूर्ण शहरातून मोठ्या प्रमाणावर कपडे गोळा करण्याची अट ठेवली. सावरकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अवघ्या काही दिवसांत पुणे शहरातून विलायती कपड्यांचे प्रचंड साठे गोळा केले.
७ ऑक्टोबर १९०५ रोजी विजयादशमीच्या (दसरा) दिवशी परदेशी कपड्यांनी भरलेली भव्य गाडी मिरवणुकीने काढण्यात आली. मुठा नदीच्या काठी, लकडी पुलापलीकडील मोकळ्या मैदानात कपड्यांचा डोंगर रचून ही ऐतिहासिक ‘पहिली सार्वजनिक होळी’ पेटवण्यात आली. या प्रसंगी लोकमान्य टिळक, ‘काळ’कर्ते शिवरामपंत परांजपे आणि इतर नेते उपस्थित होते. धडाडत्या ज्वालांसमोर सावरकरांच्या ओजस्वी वक्तृत्वाने उपस्थितांमध्ये देशभक्तीचा संचार केला, तर टिळकांनी या आंदोलनाला आपला पूर्ण आशीर्वाद दिला.
या घटनेमुळे हदरलेल्या फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे प्राचार्य रँग्लर र. पु. परांजपे यांनी ब्रिटीश सरकारच्या दबावाखाली येऊन सावरकरांना वसतिगृहातून काढून टाकले आणि १० रुपये दंड ठोठावला. सावरकरांनी जमा झालेली दंडाची रक्कम ‘पैसा फंड’ या स्वदेशी संस्थेला देणगी म्हणून दिली आणि स्वतःचा दंड स्वतः भरला.
या दडपशाहीवर लोकमान्य टिळक अत्यंत क्रुद्ध झाले. त्यांनी १७ ऑक्टोबर १९०५ च्या ‘केसरी’मध्ये ‘हे आमचे गुरूच नव्हेत!’ हा प्रसिद्ध अग्रलेख लिहिला. यात त्यांनी स्पष्ट केले की, केवळ इंग्रजी पदव्या देणे आणि ब्रिटीश सत्तेचे नोकर तयार करणे हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट असू शकत नाही. जे शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या राष्ट्रीय भावनांना चिरडतात, ते ‘गुरू’ पदास पात्र ठरू शकत नाहीत.
पुण्यातील या घटनेने भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामाची रणनीती बदलली. अर्ज-विनंत्यांच्या मवाळ मार्गाऐवजी आक्रमक सांकेतिक प्रतिकाराचा पाया रचला गेला. यातून टिळकांचे जनआंदोलन आणि सावरकरांचे क्रांतिकारी नेतृत्व यांचा अभूतपूर्व संगम घडला. दक्षिण आफ्रिकेत असताना महात्मा गांधींनी सुरुवातीला यावर टीका केली होती; परंतु पुढे १९२१ च्या असहकार आंदोलनात गांधीजींनी याच ‘कपड्यांच्या होळी’ला आंदोलनाचे मुख्य साधन बनवले. तसेच, या घटनेनंतर टिळकांच्या शिफारसीवरून सावरकर लंडनला गेले, जिथे त्यांनी ‘इंडिया हाऊस’च्या माध्यमातून क्रांतिकारी चळवळ आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेली.
थोडक्यात, ७ ऑक्टोबर १९०५ रोजी पुण्यात पेटलेली ही पहिली होळी म्हणजे केवळ कपड्यांचे दहन नव्हते, तर ते भारताच्या पूर्ण स्वराज्याचे आणि सांस्कृतिक स्वाभिमानाचे मुख्य अधिष्ठान ठरले.
