मानवी जिज्ञासेला, विज्ञाननिष्ठेला आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीला कोणतीही सीमा नसते, याचा आणखी एक देदीप्यमान पुरावा आज, १८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी अंतराळ इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरला गेला आहे. बुधवारी दुपारी बरोबर ३ वाजून ४६ मिनिटे आणि ७ सेकंदांनी (भारतीय प्रमाणवेळेनुसार) मानवाचे सर्वांत दूरवर गेलेले दूतयान —‘व्हॉयेजर १’ (Voyager 1)— पृथ्वीपासून तब्बल ‘१ प्रकाश-दिवस’ (1 Light-Day) इतक्या अकल्पनीय अंतरावर पोहोचले आहे! हा टप्पा गाठणारी ही जगातील पहिलीच मानवनिर्मित वस्तू ठरली असून, मानवी इतिहासातील हा एक सुवर्णक्षण आहे.
काय आहे हा एक प्रकाश-दिवसाचा पल्ला?
विश्वात प्रकाशाचा वेग सर्वाधिक आहे; प्रकाश एका सेकंदात सुमारे तीन लाख किलोमीटर प्रवास करतो. या प्रचंड वेगाने प्रकाशकिरणांनी २४ तासांत म्हणजेच एका पूर्ण दिवसात कापलेले अंतर म्हणजे ‘१ प्रकाश-दिवस’.
आज ‘व्हॉयेजर १’ यानाने पृथ्वीपासून सुमारे २५.९ अब्ज किलोमीटर (१६.१ अब्ज मैल किंवा १७३.१४ खगोलीय एकक) इतका प्रवास पूर्ण केला आहे. याचा अर्थ, या यानाने पाठवलेला कोणताही संदेश पृथ्वीवर येऊन पोहोचायला आता पूर्ण २४ तास लागतील. ५ सप्टेंबर १९७७ रोजी पृथ्वीवरून अवकाशात झेपावलेल्या या यानाला हा ऐतिहासिक पल्ला गाठण्यासाठी तब्बल ४९ वर्षे, २ महिने आणि ११ दिवस इतका प्रदीर्घ कालावधी लागला.
सूर्यमालेच्या सीमेपलीकडील एकाकी प्रवास
१९७७ मध्ये जेव्हा ‘व्हॉयेजर १’ आणि ‘व्हॉयेजर २’ या जुळ्या यानांचे प्रक्षेपण झाले, तेव्हा त्यांचा मूळ उद्देश आपल्या सूर्यमालेतील गुरू (Jupiter) आणि शनी (Saturn) या महाकाय ग्रहांचा अभ्यास करणे हा होता. मात्र, वैज्ञानिकांच्या अपेक्षेपेक्षा कैक पटीने अधिक कार्यक्षमता दाखवत ‘व्हॉयेजर १’ यानाने २०१२ मध्ये सूर्याच्या प्रभावाचे क्षेत्र (Heliosphere) म्हणजेच ‘हेलिओपॉज’ (Heliopause) ही सूर्यमालेची अंतिम सीमारेषा ओलांडली आणि ताऱ्यांमधील अथांग, निर्जन अशा आंतरतारकीय अवकाशात (Interstellar Space) प्रवेश केला.
या यानाच्या सोबतीला असलेले ‘व्हॉयेजर २’ हे यान (ज्याचे प्रक्षेपण व्हॉयेजर १ च्या काही आठवडे आधी झाले होते, पण ज्याने गुरू, शनीसह युरेनस आणि नेपच्यून या चारही ग्रहांची ‘ग्रँड टूर’ केली) सध्या पृथ्वीपासून व्हॉयेजर १ च्या तुलनेत सुमारे ३.२ अब्ज किलोमीटर जवळ आहे. ते नोव्हेंबर २०३५ मध्ये १ प्रकाश-दिवसाचा टप्पा गाठेल.
‘पेल ब्लू डॉट’ ते ‘गोल्डन रेकॉर्ड’ : मानवतेचा वैश्विक ठेवा
‘व्हॉयेजर १’ चा प्रवास केवळ तांत्रिक यशाची गाथा नाही, तर तो मानवी संस्कृतीचा आणि तत्वज्ञानाचाही मोठा टप्पा आहे:
- पेल ब्लू डॉट (Pale Blue Dot) : सन १९९० मध्ये सूर्यमाला सोडण्यापूर्वी प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सगान यांच्या आग्रहाखातर या यानाने कॅमेरा मागे वळवून पृथ्वीचे एक छायाचित्र टिपले होते. अथांग अंधारात सूर्याच्या एका किरणात तरंगणाऱ्या सूक्ष्म धूलिकणासारखी दिसणारी आपली पृथ्वी पाहून, आपला अहंकार किती व्यर्थ आहे आणि या एकमेव घराचे रक्षण करणे किती गरजेचे आहे, याची जाणीव जगाला झाली.
- गोल्डन रेकॉर्ड (Golden Record) : भविष्यात कधीकाळी अनंत अवकाशात परग्रहवासीयांच्या प्रगत संस्कृतीला हे यान सापडले, तर त्यांना पृथ्वीची ओळख व्हावी यासाठी या यानावर सोन्याचा मुलामा दिलेली १२ इंचांची तांब्याची तबकडी बसवली आहे. यावर पृथ्वीवरील निसर्गाचे आवाज, ११६ चित्रे, जगातील ५५ भाषांमधील शुभेच्छा संदेश (ज्यात मराठीतून दिलेला डॉ. आरती पंडित यांचा संदेशही आहे) आणि तब्बल ९० मिनिटांचे जागतिक संगीत कोरलेले आहे. विशेष अभिमानाची बाब म्हणजे, या जागतिक संगीतात भारताचे प्रतिनिधित्व ‘सूरश्री’ केसरबाई केरकर यांनी गायलेल्या राग भैरवीतील ‘जात कहाँ हो अकेली गोरी…’ या अमर बंदिशीने केले आहे!
कार्ल सगान यांनी या मोहिमेचे वर्णन करताना म्हटले होते की, “या अथांग वैश्विक महासागरात ही संदेशाची बाटली सोडणे, हे आपल्या पृथ्वीवरील जीवनाबद्दल काहीतरी अत्यंत आशादायक सांगून जाते.”
उद्याची पिढी आणि शाश्वत वारसा
आज पृथ्वीवर हयात असलेल्या बहुतांश लोकांचा जन्मही झाला नव्हता, तेव्हा ‘व्हॉयेजर १’ अवकाशात झेपावले होते. ऊर्जा वाचवण्यासाठी या यानावरील बहुतांश वैज्ञानिक उपकरणे टप्प्याटप्प्याने बंद करण्यात आली आहेत (अगदी एप्रिल २०२६ मध्ये यानावरील ‘लो-एनर्जी चार्ज्ड पार्टिकल’ हे उपकरणही बंद करावे लागले). तरीही, अत्यल्प ऊर्जेवर तग धरून हे यान आजही पृथ्वीशी संवाद साधून आहे.
आज या ऐतिहासिक क्षणाचा आनंद साजरा करण्यासाठी नासाने जगभरात ‘शाईन ब्राईट’ उपक्रमांतर्गत मोर्स कोडमध्ये (V-G-R) प्रकाशदिवे चमकवून या यानाला मानवंदना दिली आहे, तर ‘द प्लॅनेटरी सोसायटी’ विशेष कार्यक्रमाद्वारे या यानाचा गौरव करत आहे.
आज ‘व्हॉयेजर १’ पृथ्वीपासून १ प्रकाश-दिवस दूर पोहोचले आहे. ही केवळ एका यंत्राची झेप नाही; तर आपल्या मर्यादित आयुष्याच्या पलीकडे पाहणाऱ्या, अज्ञाताचा वेध घेणाऱ्या आणि अनंताशी नाते जोडणाऱ्या मानवी बुद्धिमत्तेचा हा सर्वोच्च विजय आहे!
या लेखातील प्रमुख वैज्ञानिक संज्ञा
- प्रकाश-दिवस (Light-day): प्रकाशाने २४ तासांत कापलेले अंतर (सुमारे २५.९ अब्ज किलोमीटर).
- हेलिओपॉज (Heliopause): सूर्याच्या सौरवाऱ्यांचा प्रभाव जिथे संपतो आणि आंतरतारकीय अवकाश सुरू होते, ती सूर्यमालेची बाह्य सीमारेषा.
- मोर्स कोड (Morse Code): ठिपके (Dots) आणि आडव्या रेघा (Dashes) यांच्या विशिष्ट मांडणीतून प्रकाश किंवा ध्वनीद्वारे संदेश पाठवण्याची सांकेतिक भाषा.