प्रस्तावना
यंदाच्या वर्षी येणाऱ्या या अनोख्या १२ दिवसीय गणेशोत्सवानिमित्तर १२ दिवस रोज एकेक नाव आणि त्यामागील रोचक कथा आपण ‘गणपती तुझे नाव चांगले’ या नाम मालेत पाहणार आहोत. आज गणरायाच्या ‘हेरंब’ या रूपाचे आणि नामाचे चिंतन करूया.
गणेशाच्या सहस्र नामांमध्ये प्रत्येक नावाचे एक स्वतंत्र स्पंदन आणि आत्मिक सामर्थ्य आहे. सामान्यतः मोदकप्रिय, सौम्य आणि मूषकवाहन अशा बालसुलभ रूपात भावणाऱ्या गणपतीचे ‘हेरंब’ हे रूप मात्र अत्यंत प्रखर, भव्य आणि गूढ तांत्रिक शक्तीने भारलेले आहे.
हेरंब शब्दाचा अर्थ
‘हेरंब’ या शब्दाची फोड आणि त्यामागील मूळ भूमिका समजून घेण्यासाठी ‘तन्त्रसार’ आणि ‘शब्दकल्पद्रुम’ या ग्रंथांमधील संदर्भ अत्यंत मार्गदर्शक ठरतो:
हेति दीनार्थवाचकः रम्बो रक्षणवाचकः ।
दीनानां रक्षणादेव हेरम्ब इति गद्यते ॥
या श्लोकानुसार, या नामाची निर्मिती दोन शब्दांनी झाली आहे:
- ‘हे’ : हा शब्द अत्यंत अगतिक, असहाय, दुर्बल आणि लाचार अशा जीवावस्थेचा वाचक आहे. जेव्हा जिवाची सर्व शक्ती संपते आणि केवळ आर्त पुकार उरतो, तो भाव म्हणजे ‘हे’.
- ‘रंब’ : हा शब्द रक्षण करणे आणि संकटावर सिंहगर्जना करून दुष्टांना पळवून लावणे या अर्थाने येतो.
अर्थात—‘ज्या क्षणी संपूर्ण जग पाठ फिरवते आणि जीव स्वतःचे रक्षण करण्यास सर्वथा असमर्थ ठरतो, त्या दीन-दुबळ्या जिवाच्या रक्षणासाठी धावून येणारा परम त्राता म्हणजे हेरंब.’
हेरंब प्रकटीकरण कथा
पौराणिक काळात असुरांच्या अत्याचाराने जेव्हा त्रैलोक्य हादरून गेले होते, तेव्हाची ही कथा आहे. दैत्यांच्या अफाट सामर्थ्यापुढे स्वर्गलोकाचे ऐश्वर्य धुळीस मिळाले होते. इंद्र, वरुण, अग्नी यांसारखे सामर्थ्यशाली देवही रणांगणात निष्प्रभ ठरले. त्यांच्या हातातील दिव्य अस्त्रे केवळ शोभेची ठरली. पराभवाच्या छायेत लपून छपून फिरताना देवांना जाणीव झाली की, बाहुबळ, गर्व आणि स्वतःचे देवपण आता स्वतःचेच प्राण वाचवू शकत नाही.
स्वतःला वाचवण्याचे सर्व मार्ग खुंटल्यावर देवांनी आपले हात जोडले आणि त्यांनी आदिदेव गणेशाचा आर्ततेने धावा केला. हा धावा केवळ स्तुती नव्हती, तर ती संपूर्ण अगतिकतेतून आलेली शरणागती होती. त्या क्षणी, भक्तांच्या दुर्बलतेचे रूपांतर अभयात करण्यासाठी ब्रह्मांडाच्या गर्भातून एक अद्भूत रूप प्रकट झाले—पंचमुखी हेरंब!
पाच दिशांना उजळवून टाकणारी पाच मुखे, हातात पाश, अंकुश, परशू आणि अभयमुद्रा धारण केलेले आणि नेहमीच्या मूषकाऐवजी एका पराक्रमी सिंहावर आरूढ झालेले रूप! संकटाची भीषणता इतकी प्रचंड होती की, संथ पावले टाकणारा उंदीर नव्हे, तर काळालाही आव्हान देणारा सिंह गणपतीने आपले वाहन केला होता. हेरंब रूपाने केलेल्या एका सिंहगर्जनेने दैत्यांचे अवसान गळाले. गणपतीने असुरांचा संहार केला आणि स्वतःचे अस्तित्व हरवून बसलेल्या सर्व असहाय देवांना पुन्हा निर्भय केले. म्हणूनच देवांनी कृतज्ञतेने जयघोष केला—”हा दीनांचे रक्षण करणारा हेरंब आहे!”
हेरंब अवताराचा तात्विक अर्थ
हेरंब गणपतीची पाच मुखे ही पंचमहाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) आणि पंचज्ञानेंद्रियांचे, पंच कर्मेंद्रियांचे प्रतीक आहेत. विश्वातील कोणतीही समस्या किंवा मनुष्याचे कोणतेही संकट या पाच तत्त्वांच्या पलीकडचे नाही. पंचमुखी हेरंब हे दर्शवतो की, भक्ताच्या रक्षणासाठी त्याचे लक्ष संपूर्ण विश्वावर आणि सर्व मितींवर एकाच वेळी केंद्रित आहे.
सिंहाला ‘पशूंचा राजा’ मानले जाते, जो अदम्य शक्ती आणि निर्दयी अहंकाराचेही प्रतीक आहे. हेरंब गणपती सिंहावर आरूढ असणे याचा अर्थ असा की, जेव्हा तुम्ही परमात्म्याला शरण जाता, तेव्हा तो तुमच्या आतील पाशवी भय आणि संकटरूपी सिंहाला आपले वाहन बनवून शांत करीत असतो.
भक्तीमार्गात ‘शरणागती’ला सर्वांत श्रेष्ठ मानले गेले आहे. संतांनी ज्याला ‘अनन्यभाव’ म्हटले, तोच हेरंब नामाचा महिमा आहे. असा ईश्वरचरणी लीनभाव दाखविल्याने माणसाला बाह्य जगाशी लढण्यासाठी स्वतःच्या मर्यादित शक्तीची गरज उरत नाही; खुद्द ईश्वराचे अनाकलनीय सामर्थ्य त्याच्या पाठीशी उभे राहते.
हेरम्बाय नमः|
हेरंब हे केवळ विघ्नहर्त्याचे एक नाव नसून, जीवनाच्या वादळात दिशा हरवलेल्या प्रत्येकासाठी एक आश्वस्त करणारा अभयमंत्र आहे. जेव्हा जेव्हा माणसाच्या सर्व शक्यता संपतात, तिथूनच हेरंबाच्या अनुग्रहाची सुरुवात होते.
