नेपाळमध्ये २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी आलेल्या भीषण पुरामुळे मोठ्या प्रमाणावर जीवित आणि वित्तहानी झाली. हिमनदी कोसळल्यानंतर बर्फ, दगड, चिखल आणि पाण्याचा प्रचंड प्रवाह नदीखोऱ्यांमधून वाहत गेला. अनेक गावे, रस्ते, पूल आणि वीज प्रकल्पांचे मोठे नुकसान झाले. हजारो नागरिकांचा मृत्यू झाला किंवा ते बेपत्ता झाले. या अभूतपूर्व संकटाच्या काळात नेपाळसमोर केवळ बचावकार्याचेच नव्हे, तर वैद्यकीय मदत, अन्न, निवारा आणि पायाभूत सुविधा पुन्हा उभारण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले.
या कठीण प्रसंगी भारताने नेपाळच्या मदतीसाठी तातडीने पावले उचलली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नेपाळचे पंतप्रधान बालेन्द्र शाह यांच्याशी संपर्क साधून भारताकडून शक्य ती सर्व मानवतावादी मदत देण्याचे आश्वासन दिले. भारताच्या मदतीमध्ये केवळ आर्थिक किंवा वस्तुरूप सहाय्य नव्हते, तर प्रत्यक्ष बचाव आणि वैद्यकीय कामांसाठी तज्ज्ञ मनुष्यबळाचाही समावेश होता.
भारताने हवाई मार्गाने नेपाळमध्ये मदतसामग्री पाठवण्यास सुरुवात केली. तात्पुरते निवारे, ब्लँकेट्स, स्वच्छता साहित्य, सौर दिवे आणि आवश्यक औषधांचा त्यात समावेश होता. काही दिवसांत भारताकडून मोठ्या प्रमाणावर म्हणजे ५० टनांहून अधिक मदतसामग्री नेपाळमध्ये पोहोचवण्यात आली. वैद्यकीय कर्मचारी आणि बोगदा-बचाव तज्ज्ञांचा विशेष पथकही नेपाळमध्ये दाखल झाले.
विशेषतः दुर्गम आणि अत्यंत धोकादायक भागांमध्ये बचावकार्य करणे हे मोठे आव्हान होते. पुरामुळे अनेक पूल वाहून गेले, रस्ते खचले आणि काही भागांचा संपर्क तुटला. अशा परिस्थितीत स्थानिक यंत्रणांना मदत करण्यासाठी तांत्रिक कौशल्य असलेल्या भारतीय पथकांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. नेपाळमधील जलविद्युत प्रकल्पांच्या बोगद्यांमध्ये अडकलेल्या नागरिकांच्या शोधासाठीही भारताने विशेष तज्ज्ञांची मदत उपलब्ध करून दिली.
भारताची भूमिका केवळ नेपाळपुरती मर्यादित राहिली नाही. या आपत्तीत नेपाळमध्ये अडकलेल्या भारतीय नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठीही भारतीय दूतावासाने नेपाळ सरकारसोबत समन्वय साधला. भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, आतापर्यंत १६३ भारतीय नागरिकांची सुटका करण्यात आली आहे. त्यामुळे भारताचा प्रतिसाद हा एकाच वेळी मानवतावादी मदत आणि आपल्या नागरिकांच्या सुरक्षेची जबाबदारी या दोन्ही पातळ्यांवर सुरू होता.
भारताच्या या तत्पर मदतीची नेपाळनेही मनापासून दखल घेतली. नेपाळचे राष्ट्रपती रामचंद्र पौडेल यांनी भारताच्या मदतीबद्दल आणि एकजुटीबद्दल भारताचे आभार मानले. त्यांनी भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू आणि भारत सरकारचे विशेष आभार व्यक्त करत, संकटकाळात दिलेल्या सहकार्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली.
नेपाळचे परराष्ट्रमंत्री शिशिर खनाल यांनीही भारताने पाठवलेल्या मदतसामग्री आणि वैद्यकीय साहित्याचे कौतुक केले. भारताची जलद प्रतिक्रिया ही दोन्ही देशांमधील मजबूत भागीदारी आणि परस्पर सहकार्याचे प्रतीक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
नेपाळचे अर्थमंत्री स्वर्णिम वाग्ले यांनीही भारताच्या मदतीचे कौतुक करत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे वर्णन अत्यंत उदार व्यक्ती म्हणून केले. भारताने मदतकार्याबरोबरच पुनर्वसन आणि पुनर्बांधणीसाठीही सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवल्याचे त्यांनी सांगितले.
महत्त्वाचे म्हणजे, नेपाळचे पंतप्रधान बालेन्द्र शाह यांनी २ सप्टेंबर रोजी संसदेत बोलताना भारतासह चीन, अमेरिका आणि इतर मित्रदेशांनी दिलेल्या मदतीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली. संकटाच्या काळात आंतरराष्ट्रीय समुदायाकडून मिळणारे सहकार्य आणि एकजूट नेपाळला या आपत्तीतून सावरण्यासाठी बळ देत असल्याचे त्यांनी सांगितले. या संपूर्ण घटनेचा सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आपत्तीच्या काळात राजकीय मतभेद किंवा सीमारेषांपेक्षा माणुसकी मोठी ठरते. भारत आणि नेपाळ यांच्यात ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध आहेत. दोन्ही देशांमधील नागरिकांचे परस्पर संबंध केवळ सरकारांच्या पातळीवर नाहीत, तर कुटुंब, व्यापार, पर्यटन, धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांच्या माध्यमातूनही जोडलेले आहेत.
नेपाळच्या पुराच्या वेळी भारताने दिलेली मदत त्यामुळे केवळ काही टन मदतसामग्री किंवा बचाव पथकांपुरती मर्यादित राहात नाही. संकटात शेजारी देशाच्या पाठीशी उभे राहण्याची भावना त्यामागे दिसते. दुसरीकडे, नेपाळच्या राष्ट्रपतींपासून पंतप्रधानांपर्यंत आणि मंत्र्यांपर्यंत व्यक्त झालेली कृतज्ञता ही या सहकार्याची अधिकृत पातळीवरील दखल आहे.
नैसर्गिक आपत्तींचे स्वरूप आज अधिक तीव्र होत असताना दक्षिण आशियातील देशांसाठी परस्पर सहकार्याचे महत्त्व वाढत आहे. भूकंप, पूर, भूस्खलन, हिमनदी कोसळणे अशा आपत्ती कोणत्याही देशाच्या सीमा पाहून येत नाहीत. त्यामुळे आपत्ती व्यवस्थापन, तांत्रिक मदत, वैद्यकीय पथके, बचाव प्रशिक्षण आणि पायाभूत सुविधांची पुनर्बांधणी यामध्ये भारत-नेपाळ सहकार्य भविष्यात आणखी महत्त्वाचे ठरू शकते.
नेपाळच्या पुराने मोठी जखम दिली आहे; मात्र या संकटातून एक सकारात्मक चित्रही समोर आलेसंकटाच्या क्षणी शेजारीपणाची खरी परीक्षा होते आणि भारताने मदतीचा हात पुढे करून ही परीक्षा माणुसकीच्या आधारावर दिली. नेपाळने व्यक्त केलेली कृतज्ञता ही केवळ एका मदतकार्याची प्रशंसा नसून, दोन शेजारी देशांमधील विश्वास, आपुलकी आणि परस्पर सहकार्याच्या नात्याचीही जाणीव करून देणारी आहे.
