महाराष्ट्रातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था अधिक गतिमान, पारदर्शक आणि नागरिककेंद्री करण्याच्या दिशेने राज्य सरकारने तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू केला आहे. याच प्रक्रियेतील महत्त्वाचा टप्पा म्हणून ‘महा-पल्स एआय’ (MAHA-PULSE AI – Maharashtra’s Platform for Unified Lifecare Support and Engagement) हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित पथदर्शी प्रकल्प कोल्हापूर जिल्ह्यात राबविण्यात येणार आहे. जिल्ह्यातील १०४ शासकीय आरोग्य संस्था आणि १२ तालुक्यांना एका एकात्मिक डिजिटल प्रणालीशी जोडण्याची या प्रकल्पाची संकल्पना आहे.
‘महा-पल्स एआय’चा मुख्य उद्देश केवळ रुग्णालयांमध्ये नवे तंत्रज्ञान आणणे हा नसून, उपलब्ध आरोग्यविषयक माहिती, मनुष्यबळ, औषधसाठा, रुग्णांची संख्या, उपलब्ध खाटा, संदर्भ सेवा आणि नागरिकांशी संबंधित माहिती यांचा एकत्रित वापर करून आरोग्य व्यवस्थेतील निर्णय अधिक वेगवान आणि अचूक करणे हा आहे.
आरोग्य व्यवस्थेचा ‘डिजिटल कमांड सेंटर’
सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था ही केवळ एका रुग्णालयापुरती मर्यादित नसते. जिल्हा रुग्णालयापासून ग्रामीण रुग्णालय, उपजिल्हा रुग्णालय आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपर्यंत अनेक स्तरांवर ती कार्यरत असते. या सर्व स्तरांवरील माहिती वेगवेगळ्या ठिकाणी उपलब्ध असल्यास एखाद्या समस्येचे संपूर्ण चित्र प्रशासनासमोर येण्यास वेळ लागू शकतो.
‘महा-पल्स एआय’मध्ये हीच माहिती एका एकात्मिक डिजिटल व्यवस्थेत आणण्याचा प्रयत्न आहे. कोल्हापुरातील प्रस्तावित व्यवस्थेत AI-powered District Health Command Centre, Unified HMIS Dashboard, AI Video Analytics आणि नागरिकांसाठी Wellness GPT यांसारख्या तंत्रज्ञानाधारित घटकांचा समावेश करण्याची संकल्पना मांडण्यात आली आहे.
यामुळे एखाद्या भागात अचानक रुग्णसंख्या वाढत आहे का, कोणत्या रुग्णालयात खाटांची कमतरता आहे, औषधांचा साठा किती आहे, कोणत्या संस्थेत मनुष्यबळाची आवश्यकता आहे किंवा रुग्णांना पुढील उपचारासाठी कुठे पाठविण्यात आले आहे, यासारख्या बाबींचे अधिक प्रभावीपणे निरीक्षण करता येण्याची अपेक्षा आहे.
१०४ आरोग्य संस्था, १२ तालुके एका नेटवर्कमध्ये
कोल्हापूर जिल्ह्याची पथदर्शी प्रकल्पासाठी निवड हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा भाग आहे. जिल्ह्यातील १०४ शासकीय आरोग्य संस्था आणि १२ तालुके एकमेकांशी डिजिटल पद्धतीने जोडले जाणार आहेत. त्यामुळे जिल्ह्यातील सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणेकडे एकाच ठिकाणी संपूर्ण चित्र उपलब्ध होण्यास मदत होईल.
यामध्ये विविध स्तरांवरील आरोग्य संस्थांमधून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रित करून तिचे विश्लेषण करण्यावर भर असेल. परिणामी प्रशासनाला केवळ आकडेवारी पाहण्याऐवजी आकडेवारीतून समस्या ओळखून त्यावर कृती करण्याची क्षमता वाढेल.
AIचा उपयोग नेमका कसा होणार?
कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे डॉक्टरांची जागा घेणारी व्यवस्था नव्हे. उलट, डॉक्टर, परिचारिका, आरोग्य कर्मचारी आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक माहिती अधिक वेगाने उपलब्ध करून देणारे हे तंत्रज्ञान असेल.
उदाहरणार्थ, एखाद्या आरोग्य संस्थेत रुग्णांची संख्या अचानक वाढल्यास उपलब्ध माहितीच्या आधारे प्रशासनाला परिस्थितीची जाणीव लवकर होऊ शकते. त्याचप्रमाणे औषधसाठा कमी होत असल्यास किंवा एखाद्या संस्थेवर रुग्णसेवेचा अतिरिक्त ताण येत असल्यास त्याचा मागोवा घेणे सुलभ होऊ शकते.
यामुळे ‘समस्या निर्माण झाल्यानंतर उपाय’ या पद्धतीऐवजी ‘समस्या निर्माण होण्यापूर्वी इशारा’ देणाऱ्या आरोग्य व्यवस्थेकडे वाटचाल होण्याची अपेक्षा आहे.
नागरिकांसाठी डिजिटल आरोग्य सहाय्य
‘महा-पल्स एआय’ची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे नागरिककेंद्री डिजिटल सेवा. उपलब्ध माहितीनुसार नागरिकांना मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषांमध्ये आरोग्यविषयक सहाय्य देण्याची संकल्पना आहे. यात प्राथमिक स्वरूपातील लक्षणविषयक मार्गदर्शन, ओपीडी अपॉइंटमेंट, टेलिकन्सल्टेशन, रुग्णवाहिका विनंती, प्रिस्क्रिप्शन समजावून सांगणे आणि विविध आरोग्य योजनांविषयी माहिती यांसारख्या सेवांचा समावेश प्रस्तावित आहे.
याचा सर्वात मोठा फायदा ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना होऊ शकतो. आरोग्यसेवेसाठी प्रत्येक वेळी शहरातील मोठ्या रुग्णालयात जाण्याची गरज कमी करून प्राथमिक स्तरावर योग्य माहिती आणि मार्गदर्शन मिळण्यास मदत होऊ शकते.
डेटा म्हणजेच आरोग्य व्यवस्थेची नवी ताकद
महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाकडे विविध आरोग्य कार्यक्रमांशी संबंधित मोठ्या प्रमाणावर माहिती उपलब्ध आहे. राज्य सरकारने नुकत्याच सुरू केलेल्या एकात्मिक आरोग्य डॅशबोर्डद्वारे ४० हून अधिक स्वतंत्र पोर्टलवरील महत्त्वाची माहिती एका व्यासपीठावर आणण्याचा प्रयत्न केला आहे. माता-बाल आरोग्य, क्षयरोग आणि असंसर्गजन्य आजारांसारख्या विषयांवरील माहितीच्या आधारे जिल्हानिहाय कामगिरीचे विश्लेषण करता येणार आहे.
याच व्यापक डिजिटल आरोग्य दृष्टिकोनाशी ‘महा-पल्स एआय’चा संबंध जोडता येतो. म्हणजेच आरोग्यविषयक माहिती केवळ नोंदवून ठेवण्याऐवजी तिचा वापर धोरण आखणी, संसाधनांचे नियोजन आणि तातडीच्या निर्णयांसाठी करण्यावर भर आहे.
रुग्णालयांच्या गुणवत्तेवरही डिजिटल नजर
राज्यातील शासकीय आरोग्य संस्थांसाठी सुरू करण्यात आलेली स्टार रेटिंग प्रणालीदेखील या डिजिटल परिवर्तनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. वैद्यकीय अधिकारी व कर्मचाऱ्यांची उपस्थिती, औषधसाठा, प्रयोगशाळा, ओपीडी-आयपीडी सेवा, प्रसूती, शस्त्रक्रिया, स्वच्छता, सुविधा आणि रुग्णांचे अभिप्राय अशा निकषांवर आरोग्य संस्थांचे मूल्यमापन केले जाणार आहे.
यामुळे ‘रुग्णालयात सेवा उपलब्ध आहे का?’ या प्रश्नाबरोबरच ‘नागरिकाला प्रत्यक्षात ती सेवा मिळाली का?’ यावरही लक्ष केंद्रित करण्याची दिशा स्पष्ट होते.
कोल्हापूरनंतर महाराष्ट्रभर विस्ताराची शक्यता
कोल्हापूर हा या उपक्रमासाठी पथदर्शी जिल्हा असल्याने तेथील अंमलबजावणीचे परिणाम महत्त्वाचे ठरणार आहेत. प्रकल्प यशस्वी झाल्यास अशा तंत्रज्ञानाधारित आरोग्य व्यवस्थेचा विस्तार राज्यातील इतर जिल्ह्यांमध्ये करण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे कोल्हापूरचा प्रयोग हा केवळ एका जिल्ह्याचा डिजिटल प्रकल्प न राहता महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेच्या भविष्यातील मॉडेलचा पाया ठरू शकतो.
तंत्रज्ञानासोबत मानवी स्पर्शही महत्त्वाचा
मात्र, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढत असताना आरोग्यसेवेतील मानवी घटक तितकाच महत्त्वाचा राहणार आहे. AIकडून मिळणारी माहिती ही डॉक्टर आणि आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या वैद्यकीय निर्णयांना सहाय्य करणारी असणे आवश्यक आहे. तसेच नागरिकांच्या आरोग्यविषयक माहितीची गोपनीयता, डेटा सुरक्षा, अचूकता आणि डिजिटल सुविधांचा ग्रामीण भागातील प्रत्यक्ष वापर यांसारखी आव्हानेही महत्त्वाची ठरणार आहेत.
त्यामुळे ‘महा-पल्स एआय’चे खरे यश केवळ अत्याधुनिक तंत्रज्ञान उभारण्यात नसून, त्या तंत्रज्ञानाचा फायदा शेवटच्या घटकातील नागरिकापर्यंत किती वेगाने, अचूकपणे आणि समानतेने पोहोचतो, यावर ठरणार आहे.
‘स्मार्ट हेल्थकेअर’कडे महाराष्ट्राची वाटचाल
एकात्मिक आरोग्य डॅशबोर्ड, १०४ आरोग्य सुविधा केंद्राचे सुसूत्रीकरण, रुग्णालयांचे स्टार रेटिंग आणि ‘महा-पल्स एआय’ या उपक्रमांमधून महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेत डेटा, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढविण्याची दिशा दिसून येत आहे.
कोल्हापुरातील १०४ आरोग्य संस्था आणि १२ तालुके एकाच डिजिटल परिसंस्थेत जोडण्याचा प्रयोग हा या बदलातील महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे. आरोग्यविषयक निर्णय अधिक वेगवान करणे, संसाधनांचा योग्य वापर करणे आणि नागरिकांना अधिक सुलभ सेवा उपलब्ध करून देणे या उद्दिष्टांमुळे ‘महा-पल्स एआय’ महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेचा डिजिटल ‘पल्स’ ठरण्याची क्षमता बाळगतो.
