प्रस्तावना
रतन नवल टाटा (२८ डिसेंबर १९३७ – ९ ऑक्टोबर २०२४) हे केवळ भारतीय उद्योगजगतातील अग्रगण्य उद्योजक नव्हते, तर स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या आर्थिक, औद्योगिक आणि सामाजिक आधुनिकीकरणाचे प्रमुख शिल्पकार होते. ‘परोपकारार्थमिदं शरीरम्|’ या वाक्याला तंतोतंत आपल्या आयुष्यात त्यांनी उतरवले. भारताने आर्थिक उदारीकरणाचे धोरण स्वीकारले. त्याच सुमारास, मार्च १९९१ मध्ये त्यांनी टाटा समूहाची सूत्रे हाती घेतली. त्यांच्या दोन दशकांहून अधिक काळाच्या अध्यक्षतेखाली टाटा समूहाने बंदिस्त देशांतर्गत सीमा ओलांडून १०० अब्ज अमेरिकन डॉलर्सहून अधिक महसूल मिळवणारी बहुराष्ट्रीय संस्था म्हणून स्वतःला जागतिक पटलावर प्रस्थापित केले.
प्रारंभिक जीवन
रतन टाटा यांचा जन्म २८ डिसेंबर १९३७ रोजी मुंबईतील प्रतिष्ठित पारशी कुटुंबात नवल टाटा आणि सुनी यांच्या पोटी झाला. वयाच्या दहाव्या वर्षी पालकांचा घटस्फोट झाल्यानंतर त्यांचे संगोपन त्यांच्या आजी लेडी नवजबाई टाटा यांनी अत्यंत शिस्तबद्ध आणि नैतिक वातावरणात केले. शालेय शिक्षणानंतर त्यांनी १९६२ मध्ये अमेरिकेतील कॉर्नेल विद्यापीठातून वास्तुकला आणि स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंग या विषयात पदवी संपादन केली. काही काळ अमेरिकेत काम केल्यानंतर आजीच्या आजारपणामुळे ते भारतात परतले.
जे.आर.डी. टाटा यांच्या सूचनेवरून त्यांनी १९६२ मध्ये टाटा समूहात प्रवेश केला. सुरुवातीला टाटा स्टीलच्या (टिस्को) जमशेदपूर कारखान्यात त्यांनी प्रत्यक्ष कामगारांसोबत ब्लास्ट फर्नेस हाताळणे आणि चुनखडी वाहणे यांसारखी कठीण कामे केली. पुढे १९७० च्या दशकात त्यांच्याकडे नेल्को (NELCO) आणि एम्प्रेस मिल्सची धुरा सोपवण्यात आली. या सुरुवातीच्या काळातील आर्थिक मंदी आणि आव्हानांनी त्यांना व्यवसाय व्यवस्थापन, तंत्रज्ञानाची गती आणि भांडवली नियोजनाचे महत्त्वाचे धडे दिले.
टाटा समूहाची पुनर्रचना
२५ मार्च १९९१ रोजी रतन टाटा यांनी टाटा सन्सचे अध्यक्षपद स्वीकारले. त्यावेळी समूहातील उपकंपन्यांवर प्रबळ व्यवस्थापकांचे (सत्राप्स) वर्चस्व होते. रतन टाटा यांनी संचालकांसाठी निवृत्तीचे वय निश्चित करून अंतर्गत व्यवस्थापन एकसंध केले, तसेच कंपन्यांमधील टाटा सन्सची भागभांडवली भागीदारी वाढवून कायदेशीर नियंत्रण बळकट केले. २००४ मध्ये टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेसचा (TCS) ऐतिहासिक आयपीओ बाजारात आणून त्यांनी समूहाचा भांडवली पाया मजबूत केला. त्यांच्या कार्यकाळात समूहाचा एकूण वार्षिक महसूल सुमारे $४ अब्जांवरून $१०० अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढला.
देशी ऑटोमोटिव्ह क्षेत्रातील क्रांती: इंडिका आणि नॅनो
व्यापारी वाहनांच्या उत्पादनात असलेल्या टाटा मोटर्सला प्रवासी कार क्षेत्रात उतरवत त्यांनी १९९८ मध्ये संपूर्णपणे भारतात संकल्पित व उत्पादित ‘टाटा इंडिका’ ही पहिली स्वदेशी कार बाजारात आणली. सुरुवातीच्या तांत्रिक अडचणींमुळे १९९९ मध्ये हा विभाग विकण्यासाठी ते अमेरिकेत गेले; परंतु फोर्ड समूहाकडून झालेल्या उपहासानंतर त्यांनी हा सौदा रद्द केला. त्यांनी जिद्दीने इंडिकातील त्रुटी दूर करून तिला प्रचंड यशस्वी केले. यानंतर सर्वसामान्य कुटुंबाच्या सुरक्षित प्रवासासाठी त्यांनी २००८ मध्ये अवघ्या एक लाख रुपयांत ‘टाटा नॅनो’ सादर केली. व्यावसायिक अडथळे आले तरी नॅनोने त्यांच्या सामाजिक संवेदनशीलतेचा आणि ‘फ्रुगल इंजिनिअरिंग’चा वस्तुपाठ घालून दिला.
धाडसी सीमापार संपादन धोरण
भारतीय उद्योग केवळ देशांतर्गत मर्यादित न राहता पाश्चात्त्य ब्रँड्स विकत घेऊ शकतात, हा आत्मविश्वास रतन टाटांनी दिला. २००० मध्ये त्यांनी युकेची ‘टेटली’ विकत घेतली. २००७ मध्ये ‘कोरस स्टील’चे ऐतिहासिक संपादन करून टाटा स्टील जगातील आघाडीची कंपनी बनली. विशेषतः २००८ च्या जागतिक मंदीत, ज्या फोर्डने त्यांचा उपहास केला होता, त्याच फोर्डकडून त्यांनी ‘जॅग्वार लँड रोव्हर’ (JLR) विकत घेतले. जेएलआरने केलेल्या विक्रमी पुनरागमनाने टाटा मोटर्सच्या महसुलाला नवा आधार दिला.
स्टार्टअप्सना पाठबळ
२०१२ मध्ये सक्रिय अध्यक्षपदावरून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी स्नॅपडील, पेटीएम, ओला, लेन्सकार्ट आणि शंतनू नायडू यांच्या ‘गुडफेलोज’सारख्या ४० हून अधिक स्टार्टअप्समध्ये वैयक्तिक गुंतवणूक करून तरुणांना मार्गदर्शन केले.
टाटा सन्सच्या नफ्यातील ६६% हिस्सा लोककल्याणासाठी वापरणाऱ्या ‘टाटा ट्रस्ट्स’च्या माध्यमातून त्यांनी शिक्षण, आरोग्य आणि ग्रामीण विकासात अतुलनीय कार्य केले. ईशान्य भारतात १७ कर्करोग रुग्णालयांचे जाळे उभारण्यासोबतच कॉर्नेल आणि हार्वर्ड विद्यापीठांना संशोधन व शिष्यवृत्तीसाठी कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या दिल्या. २६/११ च्या मुंबई दहशतवादी हल्ल्यानंतर त्यांनी ‘ताज पब्लिक सर्व्हिस वेलफेअर ट्रस्ट’ स्थापन करून पीडित कर्मचारी, पोलीस आणि सामान्य नागरिकांना आयुष्यभराचा आधार दिला. प्राण्यांवरील अपार प्रेमातून त्यांनी मुंबईत ₹१६५ कोटींचे अत्याधुनिक ‘स्मॉल ॲनिमल हॉस्पिटल’ उभारले.
सन्मान आणि वारसा
त्यांच्या राष्ट्रउभारणीतील योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना २००० मध्ये ‘पद्मभूषण’ आणि २००८ मध्ये ‘पद्मविभूषण’ देऊन सन्मानित केले. याशिवाय ‘महाराष्ट्र भूषण’, ‘महाराष्ट्र उद्योग रत्न’ आणि ब्रिटिश सरकारचा मानद ‘GBE’ यांसारखे अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार त्यांना मिळाले.
९ ऑक्टोबर २०२४ रोजी वयाच्या ८६ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या नेतृत्वाची फलनिष्पत्ती म्हणजे त्यांनी भारतीय कंपन्यांना जागतिक स्तरावर आत्मविश्वासाने स्पर्धा करण्याचे धाडस दिले. नवोन्मेषाला दिलेले प्रोत्साहन, नैतिक मानकांशी कधीही तडजोड न करण्याची वृत्ती आणि सर्वसामान्य नागरिक व मूक प्राण्यांविषयी बाळगलेली अपार करुणा यामुळे रतन नवल टाटा यांचे जीवन आधुनिक भारताच्या स्वदेशी औद्योगिक आणि नैतिक इतिहासात सदैव दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शन करत राहील.
