प्रस्तावना
३४ हजार फूट उंचीवर आकाशाच्या अथांग पोकळीत कुणी प्रवास करत आहे. खाली न दिसणारी पृथ्वी, चारही बाजूंना पसरलेले ढग आणि ताशी शेकडो किलोमीटर वेगाने धावणारे विमान. अशा क्षणी अचानक कॉकपिटमध्ये मृत्यू प्रत्यक्ष समोर उभा ठाकतो. वेळ असते अवघ्या काही सेकंदांची. या अशा क्षणी माणूस काय करतो? स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी धडपडतो की स्वतःचे मरण डोळ्यांसमोर दिसत असतानाही मागे बसलेल्या शेकडो निष्पापांच्या संरक्षणासाठी उभा राहतो? संकटाच्या क्षणी माणसाच्या वृत्तीची आणि त्याच्या मूल्यांची जी अंतिम कसोटी लागते, त्या कसोटीत ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी एका भारतीय सुपुत्राने जे करून दाखवले, ते केवळ कौतुकास्पद नाही, तर जागतिक सुरक्षेच्या इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी कोरले जाणारे शौर्यपर्व आहे!
प्रसंगाचे गांभीर्य
दुबईहून तेल अवीवला निघालेल्या ‘फ्लायदुबई’च्या एफझेड १०७३ या विमानातील घटनाक्रमाचे गांभीर्य जाणणे आवश्यक आहे. बोईंग ७३७ विमानाचे मुख्य सारथ्य करत होते भारताचे कॅप्टन स्मित मच्छार. ३४ हजार फूट उंचीवर सौदी अरेबियाच्या हवाई हद्दीत असताना, सह-वैमानिक हमाम अल-हम्मामी याने नमाज पठण करण्याचे कारण पुढे केले. गल्फ प्रदेशातील विमानसेवेचा संकेत आणि सहकाऱ्याच्या धार्मिक श्रद्धेचा आदर राखत कॅप्टन मच्छार यांनी समोर लक्ष केंद्रित केले. पण पुढील चार-पाच मिनिटांत घडला तो क्रूर विश्वासघात! कॉकपिटमधील आपत्कालीन कुऱ्हाडीने अल-हम्मामीने कॅप्टन मच्छार यांच्या डोक्यावर मागून भीषण वार केले.
कवटीला फ्रॅक्चर, कापल्या गेलेल्या नसा, डोळ्यांसमोर दाटून आलेला अंधार आणि शरीरातून वाहणाऱ्या रक्ताचे पाट… हल्लेखोराचा मनसुबा स्पष्ट होता—इंधन पुरवठा तोडून, विमानाची दोन्ही इंजिने बंद करून हे विमान इस्रायलमधील दाट वस्तीवर किंवा जमिनीवर आत्मघाती पद्धतीने आदळवायचे. कॉकपिटमध्ये सुरू झालेल्या झटापटीमुळे विमान अवघ्या काही सेकंदांत तब्बल १४ ते १६ हजार फूट खाली कोसळले. आकाशात विमानाचा ‘स्क्वॉक ७५००’ (अपहरणाचा आंतरराष्ट्रीय धोक्याचा इशारा) सक्रिय झाला.
९/११ च्या हल्ल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय नियमांनुसार विमानांचे कॉकपिटचे दरवाजे बुलेटप्रूफ आणि आतूनच उघडता येतील असे बनवले जातात. कॅप्टन मच्छार जमिनीवर रक्ताच्या थारोळ्यात निपचित पडले होते. शक्ती संपत चालली होती. पण त्या क्षणी त्यांच्यातील वैमानिकाने जाणले—जर हा दरवाजा आतून उघडला नाही, तर बाहेरील कोणालाही आत येणे शक्य होणार नाही आणि विमानातील १७४ प्रवाशांची आकाशातच जिवंत समाधी होईल! स्वतःच्या प्राणांची अखेरची बाजी लावून, देहातील शेवटची ताकद एकवटून त्यांनी दरवाजाची कुंडी आतून उघडली. हल्लेखोराने तो दरवाजा पुन्हा बंद करण्याचा प्रयत्न केला, पण रक्तबंबाळ झालेल्या कॅप्टन मच्छार यांनी तो रोखून धरला. हा केवळ दरवाजा उघडण्याचा प्रसंग नव्हता; तो मृत्यूच्या जबड्यातून १७४ निरपराध जीवांना पुन्हा आयुष्याकडे खेचून आणणारा क्षण होता!
त्यानंतर विमानातील प्रवाशांनी दाखवलेला सामूहिक प्रतिकार हाही तितकाच थक्क करणारा आहे. टाली मॅनेस या इस्रायली महिलेने दिलेला इशारा, यानिव्ह हायून या धाडसी इस्रायली प्लंबरसह इतर प्रवाशांनी कॉकपिटमध्ये घुसून हल्लेखोराला केलेले निष्प्रभ, डॉ. शोटा मुसायेव्ह यांनी कॅप्टन मच्छार यांच्यावर कॉकपिटमध्येच केलेले तातडीचे जीवनरक्षक उपचार, आणि विमानात प्रवासी म्हणून उपस्थित असलेल्या इतर ऑफ-ड्युटी वैमानिकांनी कॉकपिटची सूत्रे हातात घेऊन सौदी अरेबियातील ताबूक विमानतळावर केलेले सुरक्षित लँडिंग—हा प्रसंग म्हणजे संकटाच्या क्षणी मानवतेने दाखवलेली अद्वितीय एकजूट आहे!
‘सर्वोच्च नागरी शौर्य पुरस्कार‘ मिळवणारे मच्छार पहिलेच विदेशी
या अभूतपूर्व साहसाची दखल घेत इस्रायलचे राष्ट्रपती आयझॅक हेर्झोग यांनी कॅप्टन स्मित मच्छार यांना इस्रायलचा सर्वोच्च नागरी शौर्य पुरस्कार—‘प्रेसिडेन्शियल अवॉर्ड फॉर सिव्हिलियन हिरोइझम’ जाहीर केला आहे. हे केवळ एक पदक नाही; तर मानवी मूल्याचा गौरव आहे. ज्यू धर्मग्रंथ मिशना सॅनहेड्रिनमध्ये एक अत्यंत सुंदर वचन आहे: ‘ज्याने एका निष्पाप मानवाचा जीव वाचवला, त्याने जणू संपूर्ण सृष्टीचे रक्षण केले’. या तत्त्वावर आधारलेला हा नागरी शौर्य पुरस्कार स्थापन झाल्यापासूनच्या इतिहासात प्रथमच एका बिगर-इस्रायली नागरिकाला जाहीर झाला आहे, ही गोष्ट भारतासाठी अत्यंत भूषणावह आहे.
यापूर्वी इस्रायलच्या राष्ट्रपतींकडून अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा किंवा जो बायडेन यांना ‘प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ ऑनर’सारखे मुत्सद्दीपणाचे सर्वोच्च सन्मान मिळाले आहेत; पण प्रत्यक्ष रणांगणात अथवा हवेत रक्ताचे पाणी करून नागरिकांचे प्राण वाचवल्याबद्दल दिला जाणारा ‘नागरी शौर्य पुरस्कार’ मिळवणारे कॅप्टन स्मित मच्छार हे जगातील पहिलेच परदेशी नागरिक ठरले आहेत.
यानंतर इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी स्वतः फोन करून कॅप्टन मच्छार यांना ‘जगाचा खरा हिरो’ म्हटले आणि इस्रायलच्या आगामी स्वातंत्र्यदिनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींसोबत सन्मानाची मशाल प्रज्वलित करण्याचे ऐतिहासिक निमंत्रण दिले. अमेरिकन काँग्रेसमध्ये त्यांच्या सन्मानार्थ द्विपक्षीय ठराव मांडला गेला, तर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी संपूर्ण देशाला त्यांचा सार्थ अभिमान असल्याचे नमूद केले.
कर्तव्याची आकाशाएवढी उंची
आज कॅप्टन स्मित मच्छार रुग्णालयातून बरे होत पुन्हा आपल्या पायांवर उभे राहत आहेत. पण या संपूर्ण घटनाक्रमाने जगाला काय शिकवले? संकट कधी, कुठून आणि कोणत्या रूपात येईल हे सांगता येत नाही; दहशतवादाला आणि विध्वंसक मानसिकतेला कसलाही मुलाहिजा नसतो. परंतु, त्या अंधाराला छेद देणारी एकच शक्ती जगात शाश्वत असते—ती म्हणजे कर्तव्य कठोरता, निस्वार्थी शौर्य आणि अदम्य मानवी कल्याणासाठी जिद्द!
३४ हजार फुटांवर जेव्हा मृत्यूशी दोन हात करण्याची वेळ आली, तेव्हा एका भारतीय वैमानिकाने स्वतःच्या रक्ताने कर्तव्याची जी व्याख्या लिहिली, तिने केवळ १७४ प्रवाशांचे प्राणच वाचवले नाहीत, तर जागतिक पटलावर भारताच्या नैतिक धैर्याची मान आकाशाएवढी उंच केली आहे!
