आपल्या दैनंदिन आयुष्यात आपण ‘पर्यावरण’ हा शब्द इतक्या वेळा ऐकतो की काही काळाने त्याचं गांभीर्य आपल्या मनात बोथट व्हायला लागतं. कोणीतरी ग्लोबल वॉर्मिंगचे आकडे सांगतं, कोणीतरी वितळणाऱ्या हिमनद्यांची भीती घालतं, तर कोणीतरी प्लास्टिकच्या कचऱ्याचे डोंगर दाखवतं. हे सगळं ऐकून आपल्याला क्षणभर अस्वस्थ वाटतं, पण पुढे काय करायचं, हा प्रश्न तसाच अनुत्तरित राहतो. कारण मोठमोठे आकडे आणि भयावह चित्र आपल्याला कृती करण्याऐवजी हतबल करून टाकतात. नेमक्या याच वळणावर निसर्गाकडे बघण्याची एक वेगळी, शांत आणि तरीही तितकीच कृतिशील दृष्टी घेऊन ‘पर्यावरण संरक्षण गतिविधि’ उभी राहते. कोणताही गाजावाजा न करता, कोणावरही दोषारोप न करता, थेट आपल्या घराच्या उंबरठ्यापासून सुरू होणारी ही एक शांत लोकचळवळ आहे.
आपल्याच मुळांशी पुन्हा जुळलेली नाळ
भारताच्या मातीचा आणि इथल्या संस्कृतीचा स्वभाव मुळातच निसर्गाशी संवाद साधणारा आहे. आपल्याकडे झाडाला केवळ लाकूड मानलं गेलं नाही, तर त्याला पोटच्या पोरासारखं जपलं गेलं. नदीला केवळ पाण्याचा प्रवाह न मानता तिला ‘माय’ म्हणून पुजलं गेलं. पर्वत, वारा, अग्नी, ग्रह-तारे या सगळ्यांशी आपलं एक कौटुंबिक नातं जुळलेलं होतं. अथर्ववेदातला ‘माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः’ हा मंत्र तर पृथ्वीला आई आणि आपल्याला तिचं लेकरू मानतो. उपनिषदांनीही आपल्याला गरजेपुरतं घेण्याचा आणि साठवणूक न करण्याचा, म्हणजेच ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ हा निसर्गस्नेही मंत्र दिला आहे.
पण मधल्या काळात विकासाच्या आणि चंगळवादाच्या नादात हे नातं कुठेतरी विस्कटलं. आपण निसर्गाचे मालक आहोत, या अविर्भावात जगू लागलो. त्याचे परिणाम आज आपण भोगतो आहोत. जगात दररोज चार कोटींहून अधिक झाडं तोडली जातात आणि भारतात तर एका व्यक्तीमागे जेमतेम अठ्ठावीस झाडं उरली आहेत. देशाचा निम्म्याहून अधिक भाग तीव्र पाणीटंचाईच्या छायेत आहे. आपण वापरलेलं प्लास्टिक तर चारशे ते हजार वर्षं मातीत तसंच पडून राहणारं संकट बनलं आहे, जे सूक्ष्म कणांच्या रूपाने आता आपल्या रक्तात आणि रोजच्या भाजीपाल्यातही शिरलं आहे.
या अस्मानी आणि सुलतानी संकटावर मात करण्यासाठी आपली ही जुनी, समतोल साधणारी दृष्टी पुन्हा समाजात रुजवणं गरजेचं होतं. १७३० मध्ये राजस्थानच्या खेजडली गावात अमृतादेवी आणि त्यांच्या तीन मुलींसह ३६३ विश्नोई बांधवांनी खेजडीची झाडं वाचवण्यासाठी दिलेलं बलिदान ही याच मातीची प्रेरणा आहे. याच विचारांतून ऑक्टोबर २०१५ पासून देशभरात वेगवेगळे प्रयोग सुरू झाले आणि १० मार्च २०१९ रोजी ग्वाल्हेर येथे ‘पर्यावरण संरक्षण गतिविधि’ची विधिवत मुहूर्तमेढ रोवली गेली.
विरोध नाही, तर विकल्प आणि समाधान
कोणत्याही सामाजिक कामाची एक पद्धत असते. बहुतेकदा पर्यावरणाचं काम म्हटलं की मोर्चे, निदर्शनं, फलकबाजी किंवा व्यवस्थेला दोष देणं असं चित्र डोळ्यांसमोर येतं. पण या गतिविधिने स्वतःसाठी एक अत्यंत वेगळा आणि प्रगल्भ मार्ग निवडला आहे. त्यांचं ब्रीदवाक्यच मुळी ‘सर्वेषाम् अविरोधेन’ असं आहे. म्हणजे कोणाचाही विरोध न करता, सगळ्यांना सोबत घेऊन चालणं. इथे ‘विरोध नाही तर विकल्प’ दिला जातो, ‘समस्या नाही तर समाधान’ शोधलं जातं आणि ‘आंदोलन नाही तर अभियान’ राबवलं जातं.
निसर्गाचा समतोल राखायचा असेल तर जल, जमीन, जंगल, जनावर आणि जन या पाच ‘ज’ कारांचा एकत्रित विचार करावा लागतो. त्यासाठी या गतिविधिने अत्यंत सुटसुटीत असं ‘पेड, पाणी आणि पॉलिथीन’ हे तीन मुख्य उपक्रम हाती घेतले आहेत. आपल्याला ऑक्सिजन आणि अन्न देणारी झाडं लावणं आणि जगवणं, जीवनाचा आधार असलेलं पाणी वाचवणं आणि मातीचा श्वास कोंडणाऱ्या पॉलिथीनला हद्दपार करणं, या तीन सूत्रांभोवती हे सगळं काम फिरतं.
हे काम समाजाच्या प्रत्येक स्तरापर्यंत पोहोचावं यासाठी सात कृती विभाग तयार केले गेले आहेत. शाळा-महाविद्यालयांतील ‘शिक्षण संस्था’, घराचा कणा असलेली ‘नारीशक्ती’, श्रद्धास्थानांशी जोडलेल्या ‘धार्मिक संस्था’, समाजात काम करणाऱ्या ‘सामाजिक व स्वयंसेवी संस्था’, तरुणाईची ऊर्जा असलेली ‘युवाशक्ती’ आणि या विचारांचा प्रसार करणारे ‘जनसंपर्क’ व ‘जनसंवाद’ विभाग, अशा सात पातळ्यांवर हे जाळं देशभर विणलं गेलं आहे.
तीन ‘पी‘ चा मंत्र आणि ‘हरित घर‘
कोणताही मोठा बदल घडवायचा असेल तर त्याची सुरुवात स्वतःपासून करावी लागते. त्यासाठी इथे ‘३ पी’ चा सोपा मंत्र दिला आहे. पहिला टप्पा आहे जनजागृती (Public Awareness), दुसरा आहे लोकसहभाग (Public Participation) आणि तिसरा आहे सार्वजनिक मोहीम (Public Movement). त्याचबरोबर प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वैयक्तिक (Personal), व्यावसायिक (Professional) आणि सामाजिक (Public) जीवनात या विचारांचं पालन करणं अपेक्षित आहे. केवळ भाषणं देऊन चालणार नाही, तर आपलं आचरण तसं हवं, हा यामागचा साधा नियम आहे.
या संपूर्ण चळवळीचा केंद्रबिंदू आहे ‘हरित घर’. ‘जे पिंडी ते ब्रह्मांडी’ या उक्तीप्रमाणे जर आपलं घर निसर्गस्नेही झालं, तर समाज आपोआप बदलेल. ‘हरित घर’ होण्यासाठी कोणतीही मोठी गुंतवणूक करावी लागत नाही, तर फक्त रोजच्या सवयी बदलाव्या लागतात.
यामध्ये पाच सोप्या गोष्टी सांगितल्या आहेत:
- घरातले पाणी घरात : शॉवरऐवजी बादलीने अंघोळ करणं, पिण्यासाठी अर्धाच ग्लास पाणी घेणं, नळांना एरेटर लावून पाण्याची गळती थांबवणं आणि आरओ किंवा एसीचं वाया जाणारं पाणी झाडांसाठी वापरणं.
- घरातला कचरा घरात : ओला आणि सुका कचरा वेगळा करून ओल्या कचऱ्याचं घरीच खत तयार करणं. घरात आलेली प्लास्टिकची पिशवी तशीच बाहेर कचऱ्यात न फेकता, रिकाम्या प्लास्टिकच्या बाटलीत कोंबून तिची ‘इको-ब्रिक’ बनवणं.
- घरातली पंचवटी : अंगणात, बाल्कनीत किंवा गच्चीवर किमान पाच औषधी वनस्पती लावणं. खाल्लेल्या फळांच्या बिया गोळा करून त्या योग्य जागी रुजवणं.
- जीवसंरक्षण : उन्हाळ्यात आणि इतर वेळीही पशुपक्ष्यांसाठी अंगणात किंवा गच्चीवर पाण्याची भांडी आणि धान्य ठेवणं.
- ऊर्जा संरक्षण : गरज नसताना दिवे-पंखे बंद ठेवणं, शक्यतो घरातील सर्वांनी एकाच खोलीत बसून संवाद साधणं आणि अपारंपरिक ऊर्जेचा वापर करणं.
अशा दहा हरित घरांचा समूह तयार झाला की त्यातून ‘हरित मिलन’ आणि साप्ताहिक ‘श्रमसाधना’ सुरू होते. शेजारपाजारच्या आठ-दहा कुटुंबांनी एकत्र येऊन आपल्या गल्लीतील मंदिर, शाळा किंवा बागेत आठवड्यातून एकदा स्वच्छता आणि वृक्षारोपण करणं, यातून समाज जोडला जातो.
देशभरात उमटलेले पडसाद
ही संकल्पना केवळ कागदावर राहिलेली नाही, तर तिने देशभरात प्रयोग घडवून आणले आहेत. २०२५ च्या प्रयागराज महाकुंभात राबवलेलं ‘एक थाली, एक थैला’ अभियान हे त्याचं उत्तम उदाहरण आहे. कोट्यवधी भाविक जिथे जमतात, तिथे पत्रावळी आणि प्लास्टिकच्या कचऱ्याचे डोंगर उभे राहतात. यावर उपाय म्हणून देशभरातून १४ लाखांहून अधिक स्टीलच्या थाळ्या आणि १३ लाखांहून अधिक कापडी पिशव्या संकलित करून महाकुंभात वापरल्या गेल्या. या एका प्रयोगामुळे तब्बल २९ हजार टन कचरा कमी झाला, अन्न वाया जाण्याचं प्रमाण सत्तर टक्क्यांनी घटलं आणि तब्बल १४० कोटी रुपयांची बचत झाली. यातून सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी ‘बर्तन बँक’ ही एक नवी संस्कृतीच उदयाला आली.
छत्तीसगडमधील बिलासपूर मध्यवर्ती कारागृहाने तर ‘हरित जेल’ हा अनोखा प्रयोग केला. तिथल्या कैद्यांनी चार हजार इको-ब्रिक्स बनवल्या, बायोगॅस आणि गांडूळखत निर्मिती सुरू केली. इतकंच नाही, तर पाण्याचं नियोजन करून दररोज एक लाख पंधरा हजार लिटर पाण्याची बचत केली. गुजरातच्या कपडवंज येथील एका प्राथमिक शाळेच्या शिक्षकांनी सुरू केलेल्या इको-ब्रिक्स मोहिमेतून २०० शाळांतील ५२ हजार विद्यार्थ्यांनी तब्बल तीन लाख इको-ब्रिक्स बनवून जागतिक विक्रम नोंदवला. आपल्या महाराष्ट्रात धुळे जिल्ह्यातील साक्री तालुक्यातल्या मोहगाव या गावाने तर गावाच्या वेशीवरच बांबूची ‘प्लास्टिक मुक्त झोपडी’ उभारून संपूर्ण गाव प्लास्टिकमुक्त करण्याचा निश्चय केला आहे.
केरळमध्ये शबरीमाला यात्रेला हरित आणि पॉलिथीनमुक्त करण्याचा यशस्वी प्रयत्न झाला, तर २०२२ मध्ये ‘स्वच्छ सागर, सुरक्षित सागर’ मोहिमेत ८३६ समुद्रकिनाऱ्यांवरून १ लाख ३७ हजारांहून अधिक स्वयंसेवकांनी तब्बल ७३८ टन कचरा गोळा केला. दरवर्षी ऑगस्ट महिन्यात होणाऱ्या ‘प्रकृति वंदन’ कार्यक्रमात लाखो कुटुंबं आपल्या घरातील झाडांची पूजा करून निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात.
डिजिटल तंत्रज्ञान आणि तरुणाईची साथ
आजच्या तरुण पिढीला त्यांच्याच भाषेत जोडण्यासाठी या गतिविधिने आधुनिक तंत्रज्ञानाचीही कास धरली आहे. ‘इको मित्रम’ (Eco Mitram) या मोबाईल ॲपद्वारे साडेआठ लाखांहून अधिक लोक या अभियानाशी जोडले गेले आहेत. या ॲपवर आपल्या घरातील हरित कार्याची नोंद करून प्रमाणपत्र मिळवता येतं, तसंच देशभरात चालणाऱ्या यशस्वी प्रयोगांची माहितीही वाचता येते.
शाळा-महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी होणाऱ्या ‘राष्ट्रीय छात्र पर्यावरण स्पर्धेत’ (NSPC) २०२५ साली तब्बल ११८ देशांतील १५ लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी सहभाग नोंदवला. याशिवाय महाविद्यालयीन तरुणांसाठी ‘सोशल इंटर्नशिप प्रोग्राम’ (SIP) आणि ‘राष्ट्रीय पर्यावरण युवा संसद’ यांसारख्या उपक्रमांतून उद्याचं पर्यावरणस्नेही नेतृत्व घडवलं जात आहे.
थोडक्यात काय, तर पर्यावरण रक्षण हे कोणा एका संस्थेचं किंवा सरकारचं काम राहिलेलं नाही. ते आपल्या जगण्याचा, आपल्या श्वासाचा आणि आपल्या पुढच्या पिढ्यांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. आपण निसर्गाशी मैत्री केली, तर तो आपल्याला भरभरून देईल; पण जर आपण त्याचा विध्वंस करत राहिलो, तर तोही आपल्याला माफ करणार नाही. त्यामुळे मोठ्या बदलांची वाट न पाहता, आपल्या घरातील नळाची गळती थांबवून, अंगणात एक तुळशीचं किंवा औषधी झाड लावून आणि कापडी पिशवी हातात घेऊन आपण या शांत क्रांतीत सहभागी होऊ शकतो. ‘मी’ पासून ‘आपण’ पर्यंतचा हा प्रवास जेव्हा प्रत्येक घरातून सुरू होईल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ही वसुंधरा पुन्हा हिरवीगार आणि निरामय होईल.