प्रस्तावना
श्रावण पौर्णिमेचा पावन दिवस म्हणजे ‘विश्व संस्कृत दिवस’. हा केवळ एका भाषेचा उत्सव नसून भारताच्या सहस्रो वर्षांच्या ज्ञानपरंपरेचे, सांस्कृतिक अस्मितेचे आणि राष्ट्रचेतनेचे स्मरण करण्याचा मंगलमय प्रसंग आहे. “भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती” अर्थात जगातील सर्व भाषांमध्ये अत्यंत मुख्य, मधुर आणि दिव्य मानली गेलेली संस्कृत भाषा ही भारताच्या राष्ट्रीय आत्म्याचे आणि विचारधारेचे चैतन्यमय प्रगटीकरण आहे.
सांस्कृतिक एकात्मता
“भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा” या उक्तीनुसार भारताची जागतिक प्रतिष्ठा आणि ओळख प्रामुख्याने दोन स्तंभांवर आधारलेली आहे — पहिली संस्कृत भाषा आणि दुसरी तिची समृद्ध संस्कृती. हिमालयापासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेल्या संपूर्ण भारतवर्षाला एका सांस्कृतिक सूत्रात गुंफण्याचे कार्य संस्कृतने केले आहे. भारतातील विविध प्रांतांत जरी नानाविध भाषा-बोली बोलल्या जात असल्या, तरी सर्वांच्या जीवनमूल्यांचा, संस्कारांचा आणि तात्त्विक विचारांचा मूळ उगम संस्कृतच्या विशाल ज्ञानगंगेतूनच झाला आहे. त्यामुळे संस्कृत ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून भारताच्या अखंडतेची आणि राष्ट्रीय एकतेची खरी वाहती जीवनगंगा आहे.
संस्कृत साहित्यातील अद्भुत भाषिक सामर्थ्याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे १७ व्या शतकातील कांचीपुरमचे प्रकांड पंडित आणि कवी श्री वेंकटाध्वरी रचित ‘राघवयादवीयम्’ हे महाकाव्य. या ग्रंथातील ३० श्लोक सरळ क्रमाने (अनुलोम) वाचल्यास प्रभू श्रीरामाची कथा (रामायण) उलगडते, आणि तेच श्लोक उलट क्रमाने (विलोम) वाचल्यास भगवान श्रीकृष्णाची कथा (भागवत) प्रकट होते. काव्य आणि भाषाशास्त्राचा असा विस्मयकारक संगम केवळ संस्कृतच्या समृद्ध व शास्त्रशुद्ध व्याकरणातच शक्य आहे.
ज्ञाननिष्ठा, स्वमान आणि वैज्ञानिक समृद्धी
संस्कृत भाषेला केवळ पूजा-अर्चा अथवा धार्मिक विधींपुरती मर्यादित मानणे म्हणजे तिच्या प्रचंड क्षमतेला संकुचित करणे होय. भारतीय परंपरेतील विज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, आयुर्वेद, स्थापत्यशास्त्र आणि राज्यशास्त्र या सर्व क्षेत्रांतील मूलभूत संशोधन मूळ संस्कृत ग्रंथांमध्येच संकलित आहे.
- गणित व खगोलशास्त्र: शून्याचा शोध, दशांश पद्धती आणि ग्रहांच्या गतीचे अचूक सिद्धांत.
- वैद्यकशास्त्र: महर्षी चरक आणि सुश्रुत यांचे शल्यचिकित्सेवरील मूलभूत ग्रंथ.
- भौतिकशास्त्र व तत्त्वज्ञान: महर्षी कणाद यांचा परमाणु सिद्धांत आणि न्याय-वैशेषिक दर्शन.
यादी न संपणारी आहे. आजच्या आधुनिक युगात संगणकीय भाषाशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या क्षेत्रांतही संस्कृतच्या व्याकरणबद्ध, सुस्पष्ट आणि असंदिग्ध संरचनेचे महत्त्व जागतिक स्तरावर मान्य केले जात आहे. जेव्हा एखादा समाज आपल्या मूळ ज्ञानपरंपरेचा सार्थ अभिमान बाळगतो, तेव्हाच त्या समाजात सांस्कृतिक स्वमान आणि नवनिर्मितीची खरी प्रेरणा जागृत होते.
चारित्र्य आणि वैश्विक कल्याणकारी विचार
राष्ट्राचे खरे सामर्थ्य हे तेथील नागरिकांच्या उच्च नैतिक मूल्यांवर आणि संस्कारांवर अवलंबून असते. संस्कृत वाङ्मयाने संपूर्ण विश्वाला मानवकल्याणाचा उदात्त दृष्टिकोन दिला आहे:
- “उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकम्“ — विशाल हृदय असणाऱ्यांसाठी संपूर्ण पृथ्वी हेच एक कुटुंब आहे.
- “सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः“ — सर्व लोक सुखी आणि निरोगी राहोत.
मातृभूमीविषयी अनन्य निष्ठा, निसर्गाबद्दल कृतज्ञता, ज्येष्ठांचा आदर आणि कर्तव्यभाव हे शाश्वत मूल्यसंस्कार संस्कृत साहित्याच्या माध्यमातून आपल्या मुलांच्या मनात लहानपणापासून रुजतात. अशी भाषा मृत झाली आहे असे मानले जाते. परंतु, आजची भारतीयांची नावे जरी उदाहरणादाखल घेतली तरी ती मूळ संस्कृत आहे. अगदी, प्रधानमंत्री, देश, राज्य, नगरपालिका, असे बहुतांश शब्द संस्कृतमधून घेतलेले आहेत.
राष्ट्रभाषा म्हणून संस्कृत : डॉ. आंबेडकरांची दूरदृष्टी
स्वातंत्र्योत्तर काळात देशाची अखंडता टिकवून ठेवणे हे भारतापुढील सर्वात मोठे आव्हान होते. उत्तर आणि दक्षिण असा प्रादेशिक किंवा भाषिक विसंवाद टाळण्यासाठी संपूर्ण देशाला एका सूत्रात बांधणारी आणि सर्वांना स्वीकारार्ह ठरणारी तटस्थ भाषा म्हणून भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संस्कृतचा विचार मांडला होता.
कोणत्याही एका प्रांताची स्थानिक भाषा राष्ट्रभाषा केल्यास इतर प्रांतांवर ती लादल्याची भावना निर्माण होऊ नये, तसेच प्रशासकीय पातळीवर सर्व राज्यांना समान दर्जा मिळावा, यासाठी सर्व भारतीय भाषांची जननी असलेल्या संस्कृतची निवड ही सर्वात न्याय्य आणि ऐक्य टिकवणारी ठरेल, असा त्यांचा द्रष्टा दृष्टिकोन होता. पुढे राजकीय वावटळात तो विषय मागे पडला.
सांस्कृतिक पुनरुत्थान आणि भविष्याची दिशा
भारताच्या पुनर्निर्माणाच्या आणि जागतिक पटलावर नेतृत्व करण्याच्या या कालखंडात आपल्या संस्कृतीशी जोडले जाणे अत्यंत आवश्यक आहे. संस्कृतचा अभ्यास आणि प्रसार करणे म्हणजे केवळ भूतकाळाचे कौतुक करणे नव्हे, तर एका बलिष्ठ, स्वयंपूर्ण आणि ज्ञानसंपन्न भविष्याची पायाभरणी करणे होय.
नवीन पिढी जेव्हा या शाश्वत ज्ञानप्रवाहाशी जोडली जाईल, तेव्हाच देशात खऱ्या अर्थाने बौद्धिक स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रनिष्ठा वृद्धिंगत होईल. विश्व संस्कृत दिवसाच्या या पावन पर्वावर आपण सर्वांनी या अभिजात भाषेचे संवर्धन करण्याचा, ती शिकण्याचा आणि दैनंदिन व्यवहारात तिचा गौरव वाढवण्याचा संकल्प करूया.
