भारतीय संस्कृती

गणेशाच्या ‘सिंदूरवदन’ या तेजस्वी रूपामागे सिंदूरासुराच्या वधाची रोचक कथा आहे. गणेश पुराणातील या कथेतून सिंदूराचा लाल रंग, गणपतीला शेंदूर वाहण्याची परंपरा आणि आळस-अहंकारावर विजय मिळवण्याचा तात्विक संदेश उलगडतो.

आदिम मानवाच्या निसर्गभयातून जन्मलेली देवतासंकल्पना ऋग्वेदातील निसर्गशक्ती, पुराणांतील सगुण देवता, लोकसंस्कृतीतील दैवते आणि उपनिषदांच्या निर्गुण ब्रह्मतत्त्वापर्यंत कशी विकसित झाली, याचा तत्त्वचिंतनात्मक मागोवा घेणारा लेख.

‘विनायक’ म्हणजे विशिष्ट आणि सर्वोच्च नायक, तसेच ज्याच्यावर दुसऱ्या कोणत्याही नायकाचे नियंत्रण नाही असा स्वयंप्रभू. गणेशाच्या या प्रसिद्ध नावामागील अर्थ, मधू-कैटभाची कथा, सिद्धिविनायकाची उत्पत्ती आणि दुर्मती असुराच्या कथेतून मिळणारा आत्मविजयाचा संदेश जाणून घ्या.

गणेशाच्या अष्ट अवतारांपैकी ‘धूम्रवर्ण’ हे अत्यंत गूढ आणि तात्विक रूप मानले जाते. सूर्याच्या अभिमानातून निर्माण झालेल्या अभिमानासुराचा पराभव करणाऱ्या धूम्रवर्ण गणेशाची कथा आणि अहंकारावर मात करण्याचा या रूपातील आध्यात्मिक संदेश जाणून घ्या.

गणेशाच्या ‘विघ्नराज’ या अद्भुत रूपामागील कथा आणि तात्विक अर्थ जाणून घ्या. मुद्गल पुराणातील ममासुराची कथा, शेषवाहन गणपतीचे रूप आणि ‘माझेपणा’वर मात करण्याचा आध्यात्मिक संदेश या लेखातून उलगडतो.

मुद्गल पुराणातील गणपतीच्या अष्ट अवतारांपैकी ‘महोदर’ हा तिसरा अवतार मानला जातो. मोहासुराच्या अज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या रूपामागील कथा, महोदर शब्दाचा अर्थ, विशाल उदराचे प्रतीक आणि मूषक वाहनाचा आध्यात्मिक अर्थ जाणून घेऊया.

प्रस्तावना एखादा व्यक्ती कधी मंदिराची पायरी चढत नसेल, पूजाअर्चा करत नसेल किंवा धर्माच्या पारंपरिक चौकटी नाकारत असेल, तर आपण त्याला सहज ‘नास्तिक’ ठरवून मोकळे होतो. ‘देव मानणारा तो आस्तिक आणि...

लंडनच्या थेम्स नदीच्या तीरावर प्रथमच झालेल्या गंगा आरती सोहळ्याने भारतीय आध्यात्मिक परंपरेला जागतिक व्यासपीठ मिळाले. नदीत कोणतेही अर्पण न करता पर्यावरणसंवर्धनाचा संदेश देणाऱ्या या सोहळ्यात परंपरा, संस्कृती आणि आधुनिक पर्यावरणीय जाणिवांचा सुंदर संगम पाहायला मिळाला.