भारतातील कम्युनिस्ट (डाव्या) चळवळीचा प्रवास आता केवळ चढ-उताराचा राहिलेला नाही, तर तो कायमचा संपत चालल्यासारखा वाटत आहे. एकेकाळी शिस्त आणि पक्क्या विचारधारेसाठी ओळखला जाणारा हा पक्ष आता निवडणुकांच्या रिंगणात आणि लोकांच्या चर्चेत आपले स्थान टिकवण्यासाठी धडपडत आहे.
केरळमधील परिस्थिती
केरळच्या ताज्या निकालांनी हे चित्र अधिक स्पष्ट केले आहे. अनेक वर्षे केरळ हा डाव्यांचा असा बालेकिल्ला होता जिथे त्यांच्यावर कोणीही मात करू शकत नव्हते. तिथे त्यांचे हक्काचे कार्यकर्ते आणि समाजहिताच्या कामांचे मोठे जाळे होते. पण आता तो पाया डळमळीत झालेला दिसतो आहे. हे केवळ सत्तेवर असलेल्या पक्षाबद्दलची नाराजी नाही, तर मतदार आता जुन्या विचारसरणीपेक्षा विकास आणि कामाच्या पद्धतीला जास्त महत्त्व देत आहेत. आपल्या कामाची पद्धत आणि विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात डावे पक्ष कमी पडत आहेत हेच यावरून सिध्द होते.
बंगालमधील पडझड
जर केरळमध्ये डाव्यांची पीछेहाट होत असेल, तर पश्चिम बंगालमध्ये ते पूर्णपणे संपले आहेत असे वाटते. ज्या राज्यावर डाव्यांनी ३० वर्षांहून अधिक काळ राज्य केले, तिथे आज त्यांना पुन्हा उभे राहायला जागाच उरलेली नाही. त्यांचे संघटन संपले आहे, नेत्यांचा प्रभाव राहिलेला नाही आणि तरुणांना त्यांचे म्हणणे पटत नाहीये. एकामागून एक निवडणुकांमध्ये हार पत्करावी लागणे हे केवळ अपयश नसून, ती एका मोठ्या ऱ्हासाची चिन्हे आहेत. बंगालमध्ये डावे पक्ष पुन्हा उभे राहतील ही आशा आता मावळली आहे.
बदलता काळ आणि नेतृत्व
भारताच्या राजकारणात झालेला मोठा बदल, विशेषतः नरेंद्र मोदींच्या उदयानंतर, डाव्यांना जड गेला आहे. आज लोकांच्या चर्चेत राष्ट्रवाद, विकास आणि खंबीर नेतृत्व हे विषय मुख्य आहेत. डावे पक्ष अजूनही जुन्याच ‘कामगार आणि वर्गसंघर्षाच्या’ गोष्टी करत आहेत, ज्या आजच्या पिढीला पटत नाहीत. आजचा मतदार प्रगती, स्वतःची ओळख आणि चांगल्या प्रशासनाची अपेक्षा करतो आहे. बदलत्या काळासोबत डावे पक्ष स्वतःला बदलू शकले नाहीत.
नक्षलवादाचा प्रभाव कमी झाला
नक्षलवाद, ज्याला कधीकाळी कम्युनिस्ट विचारांचा जहाल भाग मानले जायचे, तो आता संपत चालला आहे. ज्या ‘नक्षलबारी’ गावातून ही चळवळ सुरू झाली, तिथेच कम्युनिस्ट उमेदवाराला फक्त ८,००० मते मिळाली. यावरून हे स्पष्ट होते की त्यांचा प्रभाव आता पूर्णपणे ओसरत चालला आहे.
आजची कम्युनिस्ट विचारधारा ही सध्याच्या वास्तवापासून दूर गेलेली वाटते. विद्यार्थी राजकारण किंवा कामगार संघटनांच्या जोरावर आता निवडणुका जिंकता येत नाहीत. त्यांचा प्रचार जुना झाला आहे, नेते लोकांपासून लांब गेले आहेत आणि त्यांची रणनीती फक्त इतरांना उत्तर देण्यापुरती उरली आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, केरळमध्ये जे घडत आहे ते काही वेगळे नाही, तर तो एका संपत चाललेल्या प्रवासाचा भाग आहे. बंगालमध्ये काहीच उरलेले नाही आणि केरळमध्येही स्थिती बिकट आहे. आता डाव्यांसमोर दोनच मार्ग आहेत: एक तर स्वतःला पूर्णपणे बदलणे किंवा राजकारणातून कायमचे बाहेर जाणे. सध्याची परिस्थिती पाहता, हा ‘लाल किल्ला’ आता पूर्णपणे ढासळला आहे.
