ब्रिटीश लुटीचा सिद्धांत ते आर्थिक राष्ट्रवादाचे जनक: राष्ट्रपितामह दादाभाई नौरोजी 

१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा ब्रिटिश साम्राज्याचा सूर्य कधीही मावळणार नाही असा दर्प जगभरात पसरला होता, तेव्हा एका पारशी शिक्षणतज्ज्ञ, विचारवंत आणि मुत्सद्याने ब्रिटिश वसाहतवादाच्या वैचारिक व नैतिक पायावरच पहिला भीषण आघात केला. ते व्यक्तिमत्त्व म्हणजेच दादाभाई नौरोजी — ज्यांना संपूर्ण देश अत्यंत आदराने आणि प्रेमाने ‘ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया’ (भारताचे राष्ट्रपितामह) म्हणून ओळखतो. आज त्यांच्या जयंती दिनी त्यांचं स्मरण करतोय तेव्हा भारताच्या  स्वातंत्र्याच्या दृष्टीने  या महासूर्याने भारताच्या राजकीय, सामाजिक आणि प्रामुख्याने आर्थिक चिंतनाला जी दिशा दिली, ती आधुनिक स्वतंत्र भारताच्या निर्मितीचा पाया ठरली.

दादाभाई नौरोजी हे भारताच्या ‘आर्थिक राष्ट्रवादाचे’ आद्य शिल्पकार होते. ज्या काळात ब्रिटिशांचे राज्य हे भारताच्या भल्यासाठीच आहे (Providential Mission) असा भ्रम समाजातील सुशिक्षित वर्गातही पसरवला जात होता, त्या काळात दादाभाईंनी पुराव्यानिशी आणि शास्त्रीय आकडेवारीच्या आधारे जगजाहीर केले की, ब्रिटिश शासन हे भारताच्या सार्वत्रिक विनाशाचे आणि अमानुष आर्थिक शोषणाचे मुख्य कारण आहे.

बालपण, शिक्षण आणि सामाजिक क्रांतीची पायाभरणी

४ सप्टेंबर १८२५ रोजी मुंबईत एका अत्यंत गरीब पारशी पुरोहित कुटुंबात दादाभाईंचा जन्म झाला. वयाच्या अवघ्या चौथ्या वर्षी वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर त्यांच्या निरक्षर आई माणेकबाई यांनी अफाट कष्ट उपसून दादाभाईंच्या शिक्षणाचा पाया रचला. मुंबईच्या प्रसिद्ध एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूटमध्ये शिक्षण घेताना गणितातील आणि इंग्रजीतील त्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेमुळे प्राध्यापक आर्थर डंकन यांनी त्यांना ‘द प्रॉमिस ऑफ इंडिया’ (भारताची उज्ज्वल आशा) ही उपमा दिली होती.

१८५५ मध्ये, वयाच्या ३० व्या वर्षी एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये गणितात आणि नैसर्गिक तत्त्वज्ञानात (Natural Philosophy) प्राध्यापक म्हणून झालेली त्यांची नियुक्ती ही ऐतिहासिक होती. शैक्षणिक क्षेत्रात एवढ्या उच्च पदावर पोहोचणारे ते पहिले भारतीय प्राध्यापक ठरले. परंतु, केवळ अध्यापनापुरते मर्यादित न राहता त्यांनी सामाजिक सुधारणेची मोठी चळवळ उभी केली:

• ज्ञान प्रसारक मंडळी (१८४८): विज्ञानाचा आणि आधुनिक विचारांचा प्रसार करण्यासाठी मराठी आणि गुजराती भाषेत प्रबोधनात्मक व्याख्याने आयोजित केली.
• स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा: पारशी आणि हिंदू समाजात मुलींच्या शिक्षणाला असलेला विरोध मोडून काढण्यासाठी स्वतः घरोघरी जाऊन पालकांचे प्रबोधन केले. तसेच बालविवाह आणि पडदा पद्धतीविरोधात लढा दिला.
• ‘रास्त गोफ्तार’ (१८५१): या गुजराती साप्ताहिकाच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक विवेकवाद आणि राजकीय हक्कांवर परखड लेखन केले.

‘संपत्तीच्या वहनाचा सिद्धांत’ (Drain of Wealth Theory)

दादाभाई नौरोजींचे भारतीय आणि जागतिक इतिहासातील सर्वात मोठे ऐतिहासिक योगदान म्हणजे त्यांनी मांडलेला ‘ड्रेन ऑफ वेल्थ’ (Drain of Wealth) म्हणजेच ‘संपत्तीच्या वहनाचा सिद्धांत’.

सामान्य व्यापारात वस्तू किंवा संपत्तीची देवाणघेवाण ही द्विपक्षी असते. परंतु, ब्रिटिशांच्या राजवटीत भारतातील संपत्ती, संसाधने आणि महसूल ब्रिटनमध्ये असा वाहून जात होता, ज्याच्या बदल्यात भारताला कोणताही प्रत्यक्ष आर्थिक किंवा भौतिक परतावा मिळत नव्हता. दादाभाईंनी या प्रक्रियेचे वर्णन “रक्तस्त्राव” (Bleeding) असे केले — ज्याप्रमाणे शरीरातून हळूहळू रक्त वाहून गेल्यावर शरीर निष्प्राण होते, तसेच ब्रिटन भारताची संपत्ती शोषून त्याला कंगाल करत होते.

१९०१ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘Poverty and Un-British Rule in India’ या त्यांच्या जगप्रसिद्ध ग्रंथात त्यांनी शोषणाचे मुख्य मार्ग स्पष्ट केले:

• गृह खर्च : लंडनमधील ‘इंडिया ऑफिस’चा खर्च, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांचे पगार आणि पेन्शन भारतीय महसुलातून दिली जात होती.
• परदेशी भांडवलावरील नफा: भारतातील रेल्वे आणि सिंचन प्रकल्पांमध्ये गुंतवलेल्या ब्रिटिश भांडवलावर भारतीय करदात्यांच्या पैशातून ५% व्याजाची हमी दिली जात होती.
• लष्करी खर्च: भारताबाहेर ब्रिटनने लढलेल्या imperial युद्धांचा संपूर्ण खर्च भारतीय तिजोरीतून वसूल केला गेला.
• दरडोई उत्पन्नाची पहिली गणना: १८६७-६८ मध्ये दादाभाईंनी शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास करून सांगितले की, एका भारतीयाचे वार्षिक उत्पन्न अवघे २० रुपये आहे, तर त्याच वेळी एका भारतीय कैद्याच्या अन्नावर वर्षाला ३४ रुपये खर्च होत होते.

त्यांनी ब्रिटिशांच्या या कारभाराला ‘Un-British’ (अ-ब्रिटिश) असे संबोधले, कारण ब्रिटन स्वतःच्या देशात ज्या लोकशाही मूल्यांचे पालन करत होते, त्याच्या अगदी उलट जुलमी वर्तन ते भारतात करत होते.

ब्रिटिश संसदेत ऐतिहासिक प्रवेश (House of Commons, १८९२)

भारताचे प्रश्न सोडवायचे असतील तर ब्रिटनच्या सर्वोच्च व्यासपीठावर — म्हणजेच ब्रिटिश संसदेत — भारतीय आवाज पोहोचवणे गरजेचे आहे, हे दादाभाईंनी ओळखले होते. १८८६ मधील पहिल्या अपयशानंतर, जेव्हा ब्रिटनचे माजी पंतप्रधान लॉर्ड सॅलिसबरी यांनी दादाभाईंवर वर्णद्वेषी टीका करत म्हटले की “एका काळ्या माणसाला (Black Man) ब्रिटिश मतदार कधीही निवडून देणार नाहीत”, तेव्हा दादाभाईंनी ही टीका आव्हान म्हणून स्वीकारली.

१८९२ च्या निवडणुकीत लंडनच्या सेंट्रल फिन्सबरी (Central Finsbury) मतदारसंघातून लिबरल पार्टीच्या तिकिटावर दादाभाई नौरोजी अवघ्या ३ मतांच्या फरकाने विजयी झाले.

संसदेत प्रवेश करताना ख्रिश्चन धर्मीयांच्या बायबलवर शपथ न घेता, दादाभाईंनी आपल्या झोरोस्ट्रियन धर्माच्या पवित्र ‘झेंद अवेस्ता’ या ग्रंथावर हात ठेवून शपथ घेतली. संसदेतील आपल्या कार्यकाळात त्यांनी भारतीय सनदी सेवा (ICS) परीक्षा भारत आणि ब्रिटनमध्ये एकाच वेळी घेण्याची मागणी लावून धरली आणि १८९५ च्या ‘वेलबी कमिशन’वर सदस्य म्हणून काम करून भारताच्या आर्थिक खर्चाची पाहणी केली.

काँग्रेसचे नेतृत्व 

दादाभाई नौरोजी हे १८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्य होते. काँग्रेसच्या इतिहासात तीन वेळा अध्यक्षपद (१८८६ – कोलकाता, १८९३ – लाहोर, १९०६ – कोलकाता) भूषवणारे ते एकमेव आद्य नेते होते.

१९०५ च्या बंगालच्या फाळणीनंतर काँग्रेसमध्ये जहाल आणि मवाळ या दोन गटांत तीव्र मतभेद निर्माण झाले होते. अशा नाजूक प्रसंगी दोन्ही गटांनी दादाभाईंच्या सर्वमान्य नेतृत्वावर एकमताने विश्वास दाखवला.

१९०६ च्या कोलकाता अधिवेशनात वयाच्या ८१ व्या वर्षी दादाभाईंनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात भारतीय राजकारणातील सर्वात ऐतिहासिक घोषणा केली:

“भारताच्या सर्व राजकीय चळवळींचे एकमेव ध्येय स्वशासन किंवा ‘स्वराज’ हेच आहे. युनायटेड किंगडम किंवा कॅनडाप्रमाणे भारतालाही स्वतःचे शासन चालवण्याचा पूर्ण अधिकार मिळायला हवा.”

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या व्यासपीठावरून ‘स्वराज’ हा शब्द उच्चारणाऱ्या दादाभाईंनी स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज या चतुःसूत्रीचा मार्ग संपूर्ण देशाला दाखवला.

उद्योग जगतावरील प्रभाव 

दादाभाई नौरोजी हे अनेक पिढ्यांना जोडणारा दुवा होते. गोपाळ कृष्ण गोखले दादाभाईंना आपले राजकीय गुरू मानत असत. दक्षिण आफ्रिकेत असताना महात्मा गांधी दादाभाईंशी सतत पत्रव्यवहार करत. गांधीजींनी आपल्या ‘हिंद स्वराज’ पुस्तकात दादाभाईंचा उल्लेख ‘भारताचे पिता’ असा करत लिहिले होते: “माझ्या राजकीय आयुष्याच्या सुरुवातीला दादाभाई नौरोजी हेच माझे सर्वात मोठे आश्रयदाते आणि मार्गदर्शक होते.”

जरी दादाभाई वैचारिकदृष्ट्या मवाळ गटाशी संबंधित असले, तरी लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय आणि बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल) ही जहाल त्रयी दादाभाईंचा अथांग आदर करत असे. १९०६ च्या अधिवेशनात टिळकांनी दादाभाईंच्या ‘स्वराज’च्या घोषणेचे उत्स्फूर्त स्वागत केले होते.

दादाभाई नौरोजी यांच्या आर्थिक राष्ट्रवादाचा प्रभाव केवळ राजकीय नेत्यांवरच नव्हे, तर तत्कालीन उद्योगपतींवरही मोठ्या प्रमाणावर पडला. स्वदेशी उद्योगांचे आद्य प्रवर्तक जमशेदजी टाटा यांच्यावर दादाभाईंच्या विचारांचा सखोल प्रभाव होता. भारताला राजकीय स्वातंत्र्यासोबतच आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवणे गरजेचे आहे, या दादाभाईंच्या सूत्राला आधार मानूनच जमशेदजींनी भारतातील पायाभूत उद्योगांची पायाभरणी केली.

दादाभाई नौरोजी यांचा वारसा बहुआयामी आहे. त्यांनी भारतीयांना दाखवून दिले की आपली गरिबी ही नशिबाचा खेळ नसून परकीय शोषणाचे अपत्य आहे. एक पारशी (अल्पसंख्याक) असूनही, त्यांनी संपूर्ण हिंदू-मुस्लिम-पारशी-ख्रिस्तान भारतीयांचे एकसंध नेतृत्व केले. ते खऱ्या अर्थाने ‘इंडियन फर्स्ट’ (Indian First) या तत्त्वाचे प्रतीक होते.

“भारताची सेवा करणे हेच माझे एकमेव ध्येय आणि धर्म आहे,” हे वाक्य दादाभाईंनी आपल्या आयुष्यात शब्दशः जगून दाखवले. आज जेव्हा भारत जगातील एक अग्रगण्य आर्थिक सत्ता म्हणून उदयास येत आहे, तेव्हा या राष्ट्राची बौद्धिक, राजकीय आणि आर्थिक पायाभरणी करणाऱ्या दादाभाई नौरोजींचे विचार आणि कार्य प्रत्येक भारतीय पिढीसाठी सदैव दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक राहील.