साताऱ्यातील वर्ये परिसरात राष्ट्रीय पक्षी असणाऱ्या मोराची शिकार करून त्याचे मांस शिजवल्याची घटना समोर आली आहे. वन विभागाला माहिती मिळताच पथकाने कारवाई केली. संशयिताकडून दोन पातेल्यांतील शिजवलेले मांस, मोराचे अवशेष, पिसे, दोन पाय, सापळा, सुरे, सत्तूर आणि अन्य साहित्य जप्त करण्यात आले. अवशेष वैज्ञानिक तपासणीसाठी पाठवण्यात आले असून पुढील तपास सुरू आहे.
मोराची शिकार ही केवळ वन्यजीव कायद्याचे उल्लंघन म्हणून पाहण्याची घटना नाही. कारण हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. त्याला वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२ अंतर्गत अनुसूची-१ मध्ये स्थान देण्यात आले आहे. म्हणजेच देशातील अत्यंत संरक्षित वन्यजीवांमध्ये त्याचा समावेश होतो. आज मोराची शिकार करणे, त्याला मारणे किंवा इजा करणे हा कायद्याने गंभीर गुन्हा आहे.पण आजच्या या कायदेशीर संरक्षणामागे एक जुना सामाजिक संदर्भही आहे—आणि तो महाराष्ट्राच्या पारंपरिक समाजजीवनात दिसतो.
शिकार हा जीवनाचा भाग असलेल्या काळातही काही जनजातीय परंपरांनी प्रत्येक प्राण्याकडे केवळ शिकारीचा जीव म्हणून पाहिले नव्हते.त्यामागे होती देवकाची संकल्पना.
देवक म्हणजे कुळाशी जोडलेले पवित्र प्रतीक. ते एखादे झाड असू शकते, एखादा प्राणी किंवा पक्षीही असू शकतो. देवक मानलेल्या जीवाबाबत हत्या किंवा भक्षण टाळण्याची प्रथा काही समुदायांत होती. महाराष्ट्र विश्वकोशात देवकाच्या उदाहरणांमध्ये मोराचाही स्पष्ट उल्लेख आहे. महाराष्ट्रातील भिल्ल समाजाच्या जुन्या नोंदींकडे पाहिले, तर ‘मोरे’ किंवा ‘मोरी’ कुळाचा संबंध मोराशी जोडलेला आढळतो. म्हणजे पारंपरिक शिकारीच्या त्या काळातही या कुळासाठी मोर हा जंगलातला आणखी एक पक्षी नव्हता; तो त्यांच्या कुळपरंपरेशी जोडलेला होता. ही बाब आजच्या घटनेकडे पाहताना विशेष लक्ष वेधून घेते. कारण त्या काळात वन्यजीव संरक्षणासाठी आजच्यासारखे कायदे नव्हते. जंगल, शिकार आणि उपजीविका यांचे नाते वेगळे होते. तरीही काही जीवांभोवती श्रद्धेने मर्यादा निर्माण झाल्या होत्या. कुठे कायद्याची बंदी नव्हती, पण देवकामुळे हात थांबत होता.
आज परिस्थिती उलटी आहे. आता मोराला जपण्यासाठी देवकाची गरज नाही; कायदा आहे. त्याला सर्वोच्च संरक्षण देणारी कायदेशीर तरतूद आहे. वन विभाग आहे, गुन्हा नोंदवण्याची व्यवस्था आहे आणि शिकारीविरोधात कारवाई करण्याचे अधिकार आहेत. तरीही वर्येसारखी घटना घडते.
मोराच्या संरक्षणाचे आव्हान केवळ शिकारीपुरतेही राहिलेले नाही. त्याच्या पिसांची मागणी आणि अवैध व्यापार यामुळेही हा पक्षी धोक्यात येतो. २०२४ मध्ये न्हावा शेवा येथे सुमारे २८ लाख मोरपिसे जप्त करण्यात आली होती. त्यामुळे राष्ट्रीय पक्ष्याच्या संरक्षणाचा प्रश्न जंगलातील सापळ्यापासून ते त्याच्या अवशेषांच्या बाजारपेठेपर्यंत पोहोचतो. मोराच्या बाबतीत आज कायदा स्पष्ट आहे. पण महाराष्ट्रातील जुन्या परंपरेतील हा छोटासा संदर्भ एक मोठा प्रश्न विचारतो.ज्या काळात जंगलातून उपजीविका मिळवण्यासाठी शिकार केली जात होती, त्या काळातही काही कुळांनी मोराला देवक मानून त्याच्याशी एक मर्यादा जोडली होती. आज आपल्या हातात कायदा आहे—मग त्या कायद्याच्या पलीकडे जाऊन या राष्ट्रीय पक्ष्याबद्दलची संवेदना आपण जपणार आहोत का?
मोर हा केवळ भारताचा राष्ट्रीय पक्षी नाही. तो आपल्या निसर्गाचा, संस्कृतीचा आणि ग्रामीण जीवनाचा परिचित भाग आहे. कायद्याने त्याला संरक्षण दिले आहे; आता समाजाने त्याला जगण्याची मोकळीक द्यायची आहे.
स्रोत
- लोकसत्ता, ४ सप्टेंबर २०२६ — सातारा, वर्ये येथे मोराच्या शिकारीची घटना व वन विभागाची कारवाई.
- मराठी विश्वकोश — ‘देवक’ — देवक संकल्पना आणि मोराचा देवक म्हणून संदर्भ.
- R. E. Enthoven, The Tribes and Castes of Bombay — भिल्ल समाजातील More/Mori कुळ आणि मोराशी संबंधित देवकाची ऐतिहासिक नोंद.
- Wild Life (Protection) Act, 1972 — भारत सरकार — भारतीय मोराचा अनुसूची-१ मधील समावेश आणि शिकारीवरील कायदेशीर संरक्षण.
– राज भाटिया
