भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास केवळ मोठ्या नेत्यांच्या आंदोलनांनी आणि संघर्षांनी घडलेला नाही. या लढ्यात अनेक सामान्य नागरिक, शेतकरी, कामगार, महिला आणि लहान मुलांनीही आपल्या परीने योगदान दिले. अशाच असामान्य धैर्याची कहाणी आहे ओडिशातील बाजी राऊत यांची. वय अवघे १२ वर्षे असताना देशासाठी हौतात्म्य पत्करणाऱ्या बाजी राऊत यांचे नाव भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील शौर्याचे प्रतीक मानले जाते. ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांच्या जन्माला १०० वर्षे पूर्ण झाली.
प्रजामंडल चळवळीशी जोडला गेला बालक
बाजी राऊत यांचा जन्म ५ ऑक्टोबर १९२६ रोजी ओडिशातील धेंकानाल जिल्ह्यातील नीलकंठपूर येथे झाला. अत्यंत सामान्य आणि गरीब कुटुंबात वाढलेल्या बाजींच्या डोक्यावर लहानपणीच वडिलांचे छत्र हरपले. कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी ते ब्राह्मणी नदीवर नावाडी म्हणून काम करू लागले.
त्याच काळात ओडिशातील संस्थानांमध्ये प्रजामंडल चळवळ जोर धरत होती. स्थानिक राजांकडून होणारी आर्थिक पिळवणूक, सक्तीची वेठबिगारी, अवाजवी कर आणि ब्रिटिश सत्तेला मिळणारा स्थानिक राजांचा पाठिंबा यामुळे सामान्य जनता त्रस्त होती. या अन्यायाविरोधात नागरिकांनी आंदोलन सुरू केले.
या चळवळीचा प्रभाव मुलांवरही पडला. स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी होणाऱ्या मुलांच्या गटाला ‘वानर सेना’ म्हणून ओळखले जात होते. बाजी राऊतही या बालसंघटनेत सहभागी झाले. नदीचे ज्ञान आणि नाव चालवण्याचा अनुभव असल्यामुळे त्यांच्यावर नीलकंठपूर घाटावर पहारा देण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती.
ब्रिटिशांना नकार देणारा १२ वर्षांचा मुलगा
११ ऑक्टोबर १९३८ ची रात्र बाजी राऊत यांच्या आयुष्यातील शेवटची रात्र ठरली. त्या दिवशी ब्रिटिश पोलिसांचे पथक नीलकंठपूर घाटावर पोहोचले. आंदोलनकर्त्यांवर कारवाई केल्यानंतर त्यांना ब्राह्मणी नदी पार करून पुढे जायचे होते.
सशस्त्र ब्रिटिश पोलिसांनी बाजीला नदीच्या पलीकडे घेऊन जाण्याचा आदेश दिला. मात्र, नदीच्या पलीकडे स्वातंत्र्यसैनिक आणि गावकरी असल्याची जाणीव बाजीला होती. ब्रिटिश सैनिकांना नदी पार करून देणे म्हणजे आपल्या बांधवांना धोका निर्माण करणे, हे त्याला समजले होते. त्यामुळे अवघ्या १२ वर्षांच्या बाजीने ब्रिटिशांचा आदेश पाळण्यास स्पष्ट नकार दिला.
ब्रिटिश पोलिसांनी त्याला धमकावले. बंदुकीच्या दस्त्याने मारहाण केली. मात्र, जखमी झाल्यानंतरही बाजीने माघार घेतली नाही. उलट त्याने आसपासच्या गावकऱ्यांना सावध करण्यासाठी आरडाओरड करून इशारा दिला.
बाजीच्या या धैर्यामुळे संतप्त झालेल्या ब्रिटिश पोलिसांनी त्याच्यावर गोळीबार केला. या गोळीबारात बाजी राऊत यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्यासोबत लक्ष्मण मल्लिक, फागू साहू, हृषी प्रधान आणि नाटा मल्लिक यांचाही मृत्यू झाल्याचे वृत्तांत सांगतात.
एका बालकाचे बलिदान, मोठा संदेश
बाजी राऊत यांचे बलिदान केवळ एका १२ वर्षांच्या मुलाच्या मृत्यूची घटना नव्हती. ते ब्रिटिश सत्तेविरोधातील जनतेच्या प्रतिकाराचे प्रतीक बनले. स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता स्वातंत्र्यसैनिकांचे रक्षण करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला.
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक तरुणांनी आणि मुलांनी योगदान दिले. मात्र, बाजी राऊत यांचे बलिदान त्यांच्या अत्यंत कमी वयामुळे विशेष ठरते. त्यांच्या शौर्याची कहाणी पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे ही इतिहासाच्या स्मरणाची जबाबदारी आहे.
त्यांच्या शौर्याला ओडिया साहित्यिक सच्चिदानंद राउतराय यांनी आपल्या ‘नौका यात्रा’ या कवितेतून अमर केले. आजही ओडिशात बाजी राऊत यांना देशभक्ती, धैर्य आणि त्यागाचे प्रतीक मानले जाते. त्यांच्या स्मरणार्थ विविध ठिकाणी पुतळे उभारण्यात आले आहेत. २०२१ मध्ये भारत सरकारने स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाबद्दल त्यांच्यावर विशेष टपाल तिकीटही प्रसिद्ध केले.
जन्मशताब्दीचे औचित्य
बाजी राऊत यांच्या जन्मशताब्दीमुळे त्यांच्या शौर्याची आठवण पुन्हा एकदा राष्ट्रीय पातळीवर होत आहे. आजच्या पिढीसमोर स्वातंत्र्याचा अर्थ वेगळ्या पद्धतीने उलगडण्याची गरज आहे. स्वातंत्र्य सहज मिळालेले नाही, तर त्यासाठी असंख्य ज्ञात-अज्ञात वीरांनी त्याग केला आहे.
बाजी राऊत यांची कथा सांगते की देशासाठी काही करण्यासाठी वयाची अट नसते. धैर्य, निष्ठा आणि देशाविषयीची बांधिलकी असेल तर एक छोटासा आवाजही मोठ्या सत्तेला आव्हान देऊ शकतो.
अवघ्या १२ वर्षांच्या या बालवीराने आपल्या कृतीतून देशभक्तीचा अर्थ दाखवून दिला. त्यामुळे बाजी राऊत यांची जन्मशताब्दी ही केवळ एका स्वातंत्र्यसैनिकाचे स्मरण करण्याची संधी नाही, तर स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी बलिदान देणाऱ्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात वीरांना अभिवादन करण्याचीही संधी आहे.
