डिजिटल युगात तंत्रज्ञानाची पावले अतिशय वेगाने पडत आहेत. जग आता एका क्लिकवर आले आहे. पण या वेगासोबत चालताना आपल्याकडचा तळागाळातील आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थी अनेकदा मागे पडतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे भाषेची मोठी अडचण. ज्ञानाची भाषा इंग्रजी आणि आपली मातृभाषा वेगळी, या दरीत अनेक पिढ्यांचे नुकसान झाले. हुशारी असूनही केवळ इंग्रजी येत नाही म्हणून अनेक तरुण प्रगतीच्या प्रवाहातून बाहेर फेकले गेले. ही विषमता दूर करण्याची नितांत गरज होती.
हीच सामाजिक अडचण ओळखून भारत सरकारने क्रांतिकारी आणि धाडसी पाऊल टाकले. ‘स्वयम् एआय’ आणि ‘अनुवादिनी’ यांसारख्या प्रगत तंत्रज्ञानाद्वारे सरकारने ज्ञानाची दारे थेट मातृभाषेत खुली केली आहेत. शिक्षण क्षेत्रात समानता आणण्यासाठी सरकारने राबवलेले हे धोरण ऐतिहासिक आणि कौतुकास्पद आहे. मायबोलीतील या नव्या आणि आश्वासक पर्वामुळे आता कोणालाही शिक्षणापासून वंचित राहावे लागणार नाही.
भाषेची भिंत आणि डिजिटल क्रांती
आपल्या देशातील तब्बल ऐंशी टक्के जनता ग्रामीण आणि निमशहरी भागात राहते. या भागात इंग्रजीचा वापर मर्यादित असतो. याच भाषेच्या भिंतीमुळे ग्रामीण भागातील गुणवत्ता अनेकदा झाकोळली जाते. पण आता सरकारने यावर अचूक तोडगा काढला आहे. ‘स्वयम् एआय’च्या माध्यमातून भाषेची ही भिंतच पाडून टाकण्याचे काम सरकारने केले आहे. ‘नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग’ या प्रगत तंत्रज्ञानामुळे आता शब्दांचा आणि वाक्यांचा मूळ संदर्भ समजून घेणे सोपे झाले आहे. त्यामुळे मराठी, हिंदी, तमिळ, तेलुगू आणि बंगाली यांसारख्या अनेक भारतीय भाषांमध्ये डिजिटल शिक्षण घेणे सुलभ झाले आहे.
मायबोलीत उच्च शिक्षणाची कवाडे
एकेकाळी अभियांत्रिकी, विज्ञान किंवा वैद्यकीय शिक्षण म्हणजे केवळ इंग्रजीची मक्तेदारी मानली जायची. या भयामुळे अनेक विद्यार्थी तिकडे फिरकतही नसत. पण आता हे चित्र पूर्णपणे बदलत आहे. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करत सरकारने अभियांत्रिकी, विज्ञान, वाणिज्य आणि व्यवस्थापन यांसारख्या कठीण विषयांचे अभ्यास साहित्य थेट प्रादेशिक भाषांमध्ये उपलब्ध केले आहे. आता अभ्यासक्रमाचे विविध व्हिडिओ लेक्चर्स, पीडीएफ आणि इतर शैक्षणिक साहित्य विद्यार्थ्यांना त्यांच्याच मातृभाषेत मिळत आहे. सरकारच्या या सर्वसमावेशक धोरणामुळे ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना आणि पंखांना नवे बळ मिळाले आहे.
‘अनुवादिनी’चा संस्कृत आणि तंत्रज्ञानाचा संगम
कोणत्याही शैक्षणिक साहित्याचे नुसते शब्दशः भाषांतर केले, की अनेकदा वाक्याचा मूळ अर्थ हरवून बसतो. ही सर्वांत मोठी तांत्रिक अडचण होती. पण ती दूर करण्यासाठी सरकारने कल्पकतेने ‘अनुवादिनी’ नावाचे प्रगत एआय साधन विकसित केले आहे. हे साधन थेट इंग्रजीतून इतर भाषांत भाषांतर न करता, मध्यस्थ म्हणून ‘संस्कृत’ भाषेचा वापर करते. संस्कृत भाषेची रचना शास्त्रशुद्ध आणि पद्धतशीर आहे. त्यामुळे आता कोणत्याही कठीण शैक्षणिक मजकुराचे भारतीय भाषांमधील भाषांतर अचूक आणि अर्थपूर्ण होते. सरकारच्या ‘राष्ट्रीय एआय मिशन’चे हे एक खूप मोठे यश आहे.
सर्वसमावेशक डिजिटल साक्षरता
कोणतेही नवे तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने तेव्हाच यशस्वी होते, जेव्हा ते समाजातील शेवटच्या माणसाला सहज वापरता येते. ज्यांना टायपिंग जमत नाही किंवा इंग्रजीची अडचण आहे, त्यांच्यासाठी आता ‘स्पीच-टू-टेक्स्ट’ म्हणजेच बोलून मजकूर तयार करण्याची सुविधा आली आहे. तसेच, दृष्टिहीन आणि दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी ‘टेक्स्ट-टू-स्पीच’चा पर्याय वरदान ठरत आहे. एवढेच नाही, तर मोठ्या लेक्चर्सचा बहुभाषिक सारांश काढणे, कठीण संकल्पनांचे माईंड मॅप्स बनवणे आणि उजळणीसाठी फ्लॅशकार्ड्स तयार करणे सोपे झाले आहे. या सुलभतेमुळे विद्यार्थ्यांच्या वेळेची आणि श्रमाची मोठी बचत होत आहे.
उद्याचा डिजिटल गुरु आणि लोकहित
विद्यार्थ्यांच्या शंकांचे वेळीच निरसन करण्यासाठी आता ‘आदि’ हा नवा व्हर्च्युअल एआय असिस्टंट मदतीला आला आहे. हा डिजिटल ट्युटर विद्यार्थ्यांशी त्यांच्या पसंतीच्या भाषेत थेट संवाद साधतो. तो कठीण संकल्पना सोप्या करून सांगतो आणि सराव प्रश्नांची तयारी करून घेतो. शिक्षण क्षेत्रात समानता आणण्यासाठी आणि प्रत्येक नागरिकाला प्रगतीत सहभागी करून घेण्यासाठी सरकारने उचललेली ही पावले खऱ्या अर्थाने लोकहिताची आहेत. कोणत्याही देशाची खरी ताकद तरुण पिढीत असते. या पिढीला भाषेच्या न्यूनगंडातून बाहेर काढून मातृभाषेतून ज्ञानाची कवाडे खुली करून देणारे हे तंत्रज्ञान उद्याच्या प्रगत भारताची पायाभरणी करेल. भारतीय भाषांमधील ज्ञाननिर्मिती भविष्यात एका वेगळ्या उंचीवर पोहोचेल.
