प्राचीन काळात तथागत गौतम बुद्धांनी सत्याचा, प्रज्ञा-करुणा-समतेचा मार्ग दाखवून प्रथमतः धम्मचक्र गतिमान केले. त्यानंतर शतकानुशतके काळाच्या ओघात विस्मृतीत गेलेल्या आणि लुप्तप्राय झालेल्या या मानवकल्याणाच्या धम्मचक्राला भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ (अशोक विजयादशमी) रोजी नागपूरच्या पवित्र दीक्षाभूमीवर पुनर्प्रवर्तित केले.
दारिद्र्यात, दुःखात आणि अमानुष अस्पृश्यतेच्या गर्तेत होरपळणाऱ्या कोट्यवधी शोषित-पीडित समाजाला एक नवी जीवनदृष्टी देणे, मानवी हक्कांचे पुनरुज्जीवन करणे आणि जगाला माणुसकीचा मूलमंत्र देणे—हाच या धम्मचक्र प्रवर्तनाचा खरा गाभा होता.तथागत गौतम बुद्ध आणि बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या दोन महामानवांनी मानवी मुक्तीसाठी दिलेला ‘धम्म’ हा केवळ एक धार्मिक विचार नसून, तो मानवाला सन्मानाने जगण्याचा आणि स्वाभिमानाचा मार्ग दाखवणारा जीवनमार्ग आहे.
सारनाथचे पहिले धम्मचक्र प्रवर्तन
सिद्धार्थ गौतमाला गया येथे बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर, विश्वातील दुःखाचा उलगडा झाला. सहंपतींच्या विनंतीवरून, तथागत बुद्धांनी हे ज्ञान सर्व मानवजातीला देण्याचा संकल्प केला. सुरुवातीला त्यांनी आपले पूर्वीचे गुरु आलार काळाम आणि उद्दक रामपुत्त यांचा विचार केला; परंतु ते दोघेही तोपर्यंत हयात नव्हते. त्यानंतर बुद्धांना आपल्यासोबत साधना करणाऱ्या त्या पाच सहकाऱ्यांची — म्हणजेच पंचवर्गीय भिक्खूंची (कोंडज्ञ, वप्प, भद्दिय, महानाम आणि अस्सजी) — आठवण झाली, जे सारनाथ (ऋषीपत्तन) येथे राहत होते.
बुद्ध गया येथून सारनाथला गेले आणि त्यांनी या पाच भिक्खूंना पहिला उपदेश दिला, ज्याला ‘धम्मचक्रप्पवत्तन सुत्त’ म्हटले जाते. बुद्धांची ही प्रेरणा केवळ स्वतःच्या मुक्तीपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ या करुणेच्या तत्त्वावर आधारित होती. त्यांनी या भिक्खूंना वेगवेगळ्या दिशांना मानव कल्याणासाठी, अज्ञानाचा अंधार दूर करण्यासाठी आणि शांतीचा संदेश पसरवण्यासाठी पाठवले. येथूनच बौद्ध संघ आणि संप्रदायाची अधिकृत स्थापना झाली आणि जगाला पहिल्यांदाच प्रज्ञा, शील आणि करुणेची प्रकाशकिरणे मिळाली.
भारतातील धम्माचे पुनरुज्जीवन
काळानुरूप भारताच्या भूमीवरून बौद्ध धम्म जवळपास नामशेष झाला. समाज पुन्हा एकदा विषमतेच्या, अस्पृश्यतेच्या आणि दारिद्रयाच्या भीषण चक्रात अडकला. कोट्यवधी शोषित आणि पीडित जनता मानवी हक्कांपासून वंचित राहून वेदनामय जीवन जगत होती. या मानवनिर्मित दुःखातून समाजाला बाहेर काढण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आयुष्यभर सामाजिक, राजकीय आणि कायदेशीर लढा दिला.
परंतु बाबासाहेबांच्या हे लक्षात आले की, केवळ राजकीय अधिकार किंवा कायदे देऊन शोषित समाजाला खरी आत्मप्रतिष्ठा मिळणार नाही. जोपर्यंत विषमतावादी सामाजिक चौकटीतून हा समाज बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत त्याचा मानसिक आणि सामाजिक उद्धार शक्य नाही. यासाठी बाबासाहेबांनी तब्बल २१ वर्षे जगातील सर्व प्रमुख धर्मांचा सखोल आणि तार्किक अभ्यास केला.
ज्या निर्मळ व पवित्र भावाने बुद्धांच्या पंचवर्गीय भिक्खूंनी मानवजातीच्या कल्याणाचा मार्ग स्वीकारला होता, त्याच निष्कलंक निष्ठेने १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या भूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसह बुद्ध धम्माची दिक्षा घेतली. बुद्धाचा धम्म हा भारतातील शोषित आणि पीडित समाजाला अज्ञानाच्या गर्तेतून बाहेर काढून शिक्षण, विवेक आणि स्वाभिमानाची दिशा देणारा ठरला.
गौतम बुद्ध आणि त्याचा धम्म
बाबासाहेबांनी लिहिलेला ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ हा ग्रंथ म्हणजे बुद्धाच्या विचारांची आधुनिक काळात केलेली नव्याने पुनर्रचना आहे. तथागतांनी सारनाथ येथे फिरवलेले धम्मचक्र आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नागपूर येथे गतिमान केलेले धम्मचक्र — या दोन्ही घटना मानवी मुक्तीच्या इतिहासातील सुवर्णपाने आहेत. बाबासाहेबांनी बुद्धाच्या धम्माला कर्माकांडापासून मुक्त करून त्याला मानवकेंद्री बनवले.
आजचे जग जेव्हा युद्ध, जातीयता, द्वेष, हिंसाचार आणि आर्थिक विषमतेने होरपळत आहे, अशा वेळी आंबेडकरांनी पुनरुज्जीवित केलेला बुद्धाचा धम्म हाच एकमेव शांतीचा, बंधुतेचा आणि माणुसकीचा मार्ग दाखवू शकतो.
बुद्धाचा धम्म हा माणसाला माणूस बनवणारा, दारिद्र्य व मानसिक दास्यातून मुक्त करणारा आणि जगाला समता व बंधुतेचा संदेश देणारा महामार्ग आहे. सारनाथ ते नागपूर असा हा धम्माचा प्रवास मानवजातीच्या निखळ कल्याणाचा आणि विश्वात्मक शांतीचा मार्ग प्रशस्त करत राहील.
“बुद्धाचा धम्म हा माणसाला माणूस बनवणारा, दारिद्र्य व मानसिक दास्यातून मुक्त करणारा आणि जगाला बंधुतेचा संदेश देणारा मार्ग आहे.”
