पंडित भीमसेन जोशी यांच्या स्वरांना लाभलेली लयबद्ध साथ आता स्मृतींत विसावली
काही ताल आणि काही लय अशा असतात ज्या जनमानसाच्या स्मृतीचाच एक अविभाज्य भाग बनतात. पुण्यात अनेक पिढ्यांसाठी एक दृश्य जणू शाश्वत होते: समोर श्रोत्यांचा अथांग सागर, मध्यभागी पंडित भीमसेन जोशी यांचा तुकाराम किंवा नामदेवांच्या अभंगात रंगलेला स्वर आणि त्यांच्या बाजूला हातात टाळ घेऊन बसलेले माउली टाकळकर. पंडितजींचा आवाज जसा उंची गाठायचा, तसा माउलींच्या टाळाचा तो मृदू, धातूचा नाद वातावरणात हळूवारपणे मिसळून जायचा. आज तो नाद शांत झाला आहे.
वयाची शंभरी गाठल्यानंतर लगेचच, रविवारी (१७ मे) माऊली टाकळकर यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने भक्ती, साधेपणा आणि हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताच्या सुवर्णकाळाला जोडणारा एक शेवटचा जिवंत दुवा गमावला आहे. गेल्या पाच दशकांपासून सवाई गंधर्व महोत्सव, ‘संतवाणी’चे कार्यक्रम आणि वारकरी संमेलनांना उपस्थित राहिलेल्या हजारो लोकांसाठी माउली हे केवळ पडद्यामागचे साथीदार नव्हते, तर ते त्या अनुभवाचाच एक हिस्सा होते.
११ एप्रिल १९२७ रोजी एका कट्टर वारकरी कुटुंबात जन्मलेल्या त्यांचे नाव ‘ज्ञानेश्वर’ ठेवण्यात आले होते, परंतु संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या श्रद्धेपोटी ते ‘माउली’ या नावानेच लोकप्रिय झाले. त्यांचे संगीताशी असलेले नाते महत्त्वाकांक्षेतून नाही, तर भक्तीतून निर्माण झाले होते. महादेव बुवा सुकळे यांच्याकडे पखवाज आणि टाळाचे शिक्षण घेतलेले आणि मृदंग, तबला अन् गायनातही निपुण असलेल्या माउलींचा आत्मा त्या साध्या टाळाच्या जोडीतच रमला. तो टाळ जणू त्यांच्या अस्तित्वाचाच एक भाग बनला होता. त्यांचे आयुष्य म्हणजे जुन्या पुण्याने पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या कथांपैकी एक आहे.
जग त्यांना भीमसेन जोशींचे विश्वासू साथीदार म्हणून ओळखण्यापूर्वी माऊली, महात्मा फुले मंडईतील एका दुकानात काम करायचे. भाजी विक्रेत्यांचा कोलाहल आणि गर्दीच्या गल्लीबोळात नियतीने त्यांच्या आयुष्यात प्रवेश केला, तो ‘बालगंधर्व’ यांच्या रूपाने. मास्टर कृष्णराव फुलंब्रीकर यांच्या परंपरेतील माधवराव शिंदे यांच्या केळीच्या गाड्यावर बालगंधर्वांना भजन गाण्याची विनंती करण्यात आली. तेव्हा तरुण माऊलींना त्यांना टाळाची साथ देण्यास सांगण्यात आले. तो छोटासा क्षण त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा ठरला.
मंडईच्या गजबजलेल्या गल्ल्यांपासून ते भारत आणि जगाच्या भव्य व्यासपीठांपर्यंतचा माऊलींचा हा प्रवास अत्यंत शांत निष्ठेने पार पडला. त्यांनी किशोरी आमोणकर यांसारख्या दिग्गज कलाकारांना साथ दिली आणि पुढे शौनक अभिषेकी, आनंद भाटे, जयतीर्थ मेवुंडी, रघुनंदन पणशीकर आणि अगदी आर्या आंबेकर यांसारख्या तरुण पिढीतील गायकांसोबतही रंगमंच गाजवला.
तरीही, त्यांचे नाव पंडित भीमसेन जोशी यांच्याशी कायमचे जोडले गेले. चार दशकांहून अधिक काळ आणि २५०० हून अधिक ‘संतवाणी’च्या मैफिलींमध्ये माउली पंडितजींच्या सांगीतिक विश्वाचा एक भाग बनले. “पंडितजी इतके मोठे माणूस होते की, केवळ एका अभंगाच्या साथीसाठी ते मला महिनाभर अमेरिकेला घेऊन जायचे,” असे माउली अत्यंत नम्रतेने सांगत असत. पंडितजींनी त्यांना कधीही केवळ साथीदार मानले नाही, तर कुटुंबातील सदस्याप्रमाणेच वागवले.
शास्त्रीय गायिका शुभदा मुळगुंद यांनी आठवण सांगितली की, माऊली कालांतराने कुटुंबाचाच हिस्सा झाले होते. “टाळ आणि माऊली हे अविभाज्य होते. सुरुवातीच्या संतवाणी कार्यक्रमांपासून ते परदेश दौऱ्यांपर्यंत आणि पंडितजींच्या रोजच्या फिरण्यापर्यंत माऊली नेहमी सोबत असायचे.” भीमसेनजींना त्यांच्यात काय भावले, हे सांगताना त्या म्हणतात, “त्यांची लयीवर असलेली विलक्षण पकड आणि अभंग परंपरेतील त्यांचा सखोल अभ्यास. वेळ, ताल आणि गतीवर त्यांचे निसर्गदत्त प्रभुत्व होते. याच गोष्टीने पंडितजींचे लक्ष वेधून घेतले.”
प्रसिद्धी आणि झगमगाटाच्या आजच्या काळात माऊली टाकळकर एका वेगळ्याच परंपरेचे प्रतिनिधित्व करत होते – अशा कलाकारांची परंपरा, ज्यांच्यासाठी महानतेची साथ देणे हेच एक पवित्र कार्य होते. त्यांच्या टाळाने कधीही स्वतःकडे लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर संपूर्ण शरणागतीने मैफिलीचा आत्मा अधिक समृद्ध केला.
अनेक सन्मान मिळूनही माऊली वारकरी वृत्तीशी कायम जोडलेले राहिले. पंढरपूरची वारी, हरिहर भजन मंडळाच्या माध्यमातून भजन सेवा आणि आपला मुलगा आनंद व नातू प्रथमेश यांच्यासह तरुण पिढीला मार्गदर्शन करणे त्यांनी अखेरपर्यंत सुरू ठेवले.
सवाईच्या पहाटेच्या त्या गारव्यात आजही भीमसेनजींचा आवाज एखाद्या अभंगातून घुमतो आहे… आणि त्यांच्या बाजूला, मंद स्मितहास्य करत माऊली टाकळकर आजही टाळाची साथ देत आहेत, असा भास होतो.
